ستون فقرات در حالت طبیعی دارای انحناهای فیزیولوژیک است که به توزیع مناسب وزن، تعادل بدن و جذب شوکهای حرکتی کمک میکنند. هرگونه انحراف یا تغییر شکل در این ساختار پیچیده که منجر به اختلال در راستای طبیعی ستون مهرهها شود، به عنوان انحرافات ستون فقرات شناخته میشود. این ناهنجاریها ممکن است در نمای قدامی (صفحه فرونتال) یا نمای جانبی (صفحه ساژیتال) دیده شوند و منشا مادرزادی، رشدی، دژنراتیو یا ناشی از بیماریهای زمینهای داشته باشند.
انحرافات ستون فقرات
برای اینکه به طور دقیق بتوانیم ناهنجاریهای ستون فقرات را بررسی کنیم باید ابتدا با شکل طبیعی ستون مهرهها آشنا شویم:
قوسهای طبیعی ستون فقرات
در ستون فقرات طبیعی، قوسها به شکل زیر هستند:
- در نمای جانبی (ساژیتال):
- لوردوز گردنی (تقعر به عقب)
- کیفوز سینهای (تحدب به عقب)
- لوردوز کمری (تقعر به عقب)
- کیفوز خاجی (تحدب ثابت به عقب)
- در نمای قدامی (فرونتال):
ستون فقرات باید کاملا عمود و بدون انحراف جانبی باشد. هرگونه انحراف به چپ یا راست ممکن است نشان دهنده اختلالی همچون اسکولیوز باشد.
علائم کلی انحرافات ستون فقرات
- غیر قرینگی در شانهها یا لگن
یکی از اولین نشانههای اسکولیوز و سایر انحرافات، نامتقارن بودن شانهها یا بالاتر بودن یک سمت لگن است. - برجستگی غیر عادی در یک سمت پشت یا OOدندهها
به ویژه هنگام خم شدن به جلو، یک سمت از پشت ممکن است بیشتر از طرف دیگر بیرون بزند. - قوز یا خمیدگی پشت
در موارد کیفوز یا انحرافات ترکیبی، ممکن است قوس پشتی به وضوح افزایش یافته و قوز ظاهر شود. - درد کمر یا گردن
اگرچه در مراحل اولیه نادر است، اما با پیشرفت انحراف ممکن است درد مزمن در ناحیه کمر، گردن یا بین دو کتف نیز ایجاد شود. - خستگی زودهنگام
به دلیل اختلال در تعادل عضلانی و تحمل وزن بدن، فرد ممکن است با فعالیت کم نیز دچار خستگی شود. - اختلال در تنفس یا گوارش (در موارد شدید)
انحرافات شدید قفسه سینه میتوانند فضای ریه یا احشای شکمی را کاهش دهند و عملکرد طبیعی آنها را مختل کنند.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم، به ویژه در سنین رشد، مراجعه به جراح ارتوپد دکتر بهروز گیوه چیان برای بررسی دقیق و عکسبرداری ضروری است.
انواع انحرافات ستون فقرات در کودکان
انحرافات ستون فقرات در کودکان انواع مختلفی دارند که هر یک ویژگیها، علل و روشهای درمان خاص خود را خواهند داشت. شناخت دقیق نوع انحراف از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا انتخاب درمان و نوع جراحی انحرافات ستون فقرات، بر اساس نوع و شدت انحراف انجام میشود. در ادامه به بررسی مهمترین انواع انحرافات ستون فقرات در کودکان میپردازیم:
۱. اسکولیوز (Scoliosis)
اسکولیوز به انحنای غیرطبیعی ستون فقرات در نمای قدامی گفته میشود. برخلاف بسیاری از افراد که فکر میکنند فقط «کجی» دیده میشود، اسکولیوز اغلب با چرخش مهرهها همراه است. واژه اسکولیوز از کلمه یونانی skolios به معنی کج یا انحنادار گرفته شده است.
انواع اسکولیوز در کودکان:
• اسکولیوز ایدیوپاتیک (Idiopathic Scoliosis)
شایعترین نوع اسکولیوز در کودکان و نوجوانان است و علت مشخصی برای آن وجود ندارد (خود کلمه ایدیوپاتیک به معنای “بیعلت” است). این نوع انحراف ستون فقرات در سنین بلوغ (۱۰ تا ۱۸ سال) رخ میدهد و به دلیل عوامل ژنتیکی و ارثی احتمال بروز آن افزایش مییابد. پیشرفت اسکولیوز ایدیوپاتیک تدریجیست و در مراحل اولیه بدون علامت بوده و تنها با معاینات دورهای یا مشکلات ظاهری مانند نابرابری شانهها یا کمر مشخص میشود.
• اسکولیوز مادرزادی (Congenital Scoliosis)
این نوع اسکولیوز به دلیل نقایص ساختاری مهرهها در دوران جنینی ایجاد میشود. در واقع وجود نیم مهره، مهرههای جوش خورده یا مهرههای اضافی در ساختار ستون مهرهها موجب این اختلال میشود. اسکولیوز مادرزادی از سنین نوزادی یا کودکی تشخیص داده میشود و به سرعت پیشرفت میکند. به دلیل ساختار غیر طبیعی مهرهها، ستون فقرات به شکل غیر معمول رشد میکند که ممکن است مشکلات جدیتری ایجاد کند. درمان این نوع اسکولیوز معمولا نیازمند جراحیهای تخصصی برای اصلاح و تثبیت ستون فقرات است.
• اسکولیوز عصبی-عضلانی (Neuromuscular Scoliosis)
این نوع اسکولیوز در کودکانی دیده میشود که به بیماریهای عصبی یا عضلانی مانند: فلج مغزی (CP)، دیستروفی عضلانی، اسپینا بیفیدا یا نوروفیبروماتوز مبتلا هستند. در این شرایط، ضعف یا عدم کنترل عضلات نگهدارنده ستون فقرات باعث ایجاد انحراف شدید و سریع در ستون فقرات میشود. این نوع اسکولیوز با علائم شدیدتر و پیچیدهتر همراه است و درمان آن بسیار دشوارتر خواهد بود. اغلب نیاز به مداخلات جراحی انحرافات ستون فقرات در سنین پایین وجود دارد تا از پیشرفت انحراف جلوگیری شود و کیفیت زندگی کودک حفظ گردد.
بیشتر بخوانید: درمان قطعی دردها با درمان سرخوردگی مهره
۲. کیفوز (Kyphosis)
کیفوز به افزایش غیرطبیعی تحدب ستون فقرات در نمای جانبی اطلاق میشود. هرچند مقدار مشخصی کیفوز در ناحیه سینهای طبیعی است (بین ۲۰ تا ۴۵ درجه)، ولی اگر از این محدوده خارج شود و عملکرد ستون فقرات یا ظاهر بدن را تحت تاثیر قرار دهد، نیازمند ارزیابی دقیق است.
انواع کیفوز در کودکان:
• کیفوز شوئرمن (Scheuermann)
کیفوز شوئرمن یکی از شایعترین انواع کیفوز در نوجوانان است که در سنین ۱۲ تا ۱۵ سالگی بروز میکند. در این بیماری، چند مهره متوالی در ناحیه قفسه سینه تغییر شکل میدهند و همین باعث ایجاد قوس غیر طبیعی و برجسته در قسمت پشتی میشود. علائم شامل درد پشت، سفتی و خستگی عضلات پشت است و در برخی موارد مشکلات تنفسی نیز ممکن است رخ دهد. اگر زاویه کیفوز از ۷۵ درجه بیشتر باشد یا علائم شدید باشد، جراحی اصلاحی ستون فقرات توسط جراح ارتوپد توصیه میشود.
• کیفوز مادرزادی (Congenital Kyphosis).
این نوع کیفوز به دلیل نقصهای مادرزادی در شکل یا رشد مهرههای ستون فقرات ایجاد میشود، مانند جوش خوردگی غیر طبیعی مهرهها یا تشکیل ناقص مهرهها. کیفوز مادرزادی معمولا زود در کودکی تشخیص داده شده و به سرعت پیشرفت میکند. این نوع انحراف میتواند باعث فشردگی نخاع و بروز علائم عصبی مثل ضعف عضلانی، اختلال در راه رفتن یا بی اختیاری ادرار شود. بنابراین درمان با جراحی انحرافات ستون فقرات زودهنگام برای جلوگیری از آسیبهای عصبی شدید و اصلاح ستون فقرات ضروری است.
بیشتر بخوانید: آیا روشی قطعی برای درمان دیسک گردن وجود دارد؟
انحرافات ستون مهرهها در بزرگسالان
انحرافات ستون مهرهها در بزرگسالان معمولا به دنبال تغییرات دژنراتیو و فرسایش مفاصل و دیسکهای ستون فقرات ایجاد میشود. این انحرافات شامل اسکولیوز (انحراف جانبی)، کیفوز (قوز پشت) یا ترکیبی از آنهاست که میتواند باعث درد مزمن، محدودیت حرکتی و فشار روی اعصاب شود. پیشرفت تدریجی این مشکلات ممکن است به اختلال در راه رفتن و کیفیت زندگی منجر شود. در موارد شدید، جراحی اصلاحی انحراف ستون فقرات راهکار اصلی برای بهبود عملکرد و کاهش علائم است.
درمان انحرافات ستون فقرات با جراحی
جراحی انحرافات ستون فقرات زمانی توصیه میشود که انحراف شدید باشد، با درد مزمن یا علائم عصبی همراه شود یا درمانهای غیرجراحی مؤثر نباشند. هدف از این جراحی، اصلاح زاویه انحراف، تثبیت مهرهها و جلوگیری از پیشرفت << است. بسته به نوع انحراف (اسکولیوز، کیفوز یا ترکیبی)، روشهای مختلفی از جمله فیوژن ستون فقرات (جوش دادن مهرهها به یکدیگر)، کارگذاری پیچ و میلههای فلزی، یا اصلاح ساختار مهرهها استفاده میشود. این عمل معمولاً تحت بیهوشی عمومی انجام میشود و نیازمند مراقبتهای پس از جراحی و فیزیوتراپی برای بازگشت به عملکرد طبیعی بدن است. با انتخاب جراح متخصص و رعایت دقیق توصیههای پزشکی، بسیاری از بیماران پس از عمل بهبود قابل توجهی در وضعیت ظاهری بدن، تعادل و کیفیت زندگی تجربه میکنند.
❓سوالات متداول درباره انحرافات ستون فقرات
بهترین زمان بررسی ستون فقرات در دوران رشد کودکان و نوجوانان است، به ویژه بین سنین ۱۰ تا ۱۸ سالگی که اسکولیوز ایدیوپاتیک بیشتر ظاهر میشود.
خیر. برخی از موارد خفیف با فیزیوتراپی، بریس یا تحت نظر بودن درمان میشوند. اما در موارد شدید یا پیش رونده، جراحی توصیه میشود.
دوران اولیه بهبودی حدود ۶ تا ۸ هفته است، اما برای بازگشت کامل به فعالیتهای روزمره و ورزشی ممکن است ۳ تا ۶ ماه یا بیشتر زمان لازم باشد.
مانند هر عمل جراحی، جراحی ستون فقرات نیز خطراتی مانند عفونت، خونریزی، یا آسیب عصبی دارد. با انتخاب جراح با تجربه و رعایت مراقبتهای بعد از عمل، این ریسکها تا حد زیادی کاهش مییابد.
برای درمان به موقع اقدام کنید
اگر شما یا فرزندتان دچار انحراف ستون فقرات هستید، بررسی دقیق و تشخیص به موقع میتواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کند. برای دریافت مشاوره تخصصی و ارزیابی دقیق میتوانید از طریق بخش تماس با ما در سایت اقدام فرمایید.
