شکستگی تروماتیک ستون فقرات در نتیجه ضربه به مهرهها ایجاد میشود. ستون فقرات، ستون اصلی بدن ماست؛ مجموعهای از مهرهها که از گردن تا دنبالچه کشیده شده که نه تنها ساختار بدن را حفظ میکند، بلکه محافظ نخاع نیز هست. اما این ساختار مهم میتواند در اثر ضربات شدید یا سوانح دچار آسیب شود. به این آسیبها، «آسیبهای تروماتیک مهرهها» گفته میشود. در این مقاله با زبان ساده به شما توضیح میدهیم که آسیبهای تروماتیک ستون فقرات چگونه ایجاد میشوند، چه انواعی دارند، چگونه تشخیص داده میشوند، و چه راههای درمانی برای آنها وجود دارد؟
شکستگی تروماتیک ستون فقرات چیست؟
شکستگی تروماتیک ستون فقرات زمانی رخ میدهد که مهرههای ستون فقرات تحت فشار یا ضربه شدید شکسته یا جابجا شوند. این آسیب معمولاً در تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع یا حوادث ورزشی اتفاق میافتد. بسته به میزان فشار وارده، ممکن است ساختار مهرهها دچار ترک، خردشدگی یا تغییر شکل شود. در برخی موارد، این شکستگی باعث فشار بر نخاع و اعصاب اطراف میشود که میتواند به مشکلات حرکتی، حسی یا حتی فلج منجر شود. درمان شامل مراقبتهای تخصصی، گاهی استفاده از بریس و در موارد شدید جراحی برای تثبیت مهرههاست.
علل آسیبهای تروماتیک ستون فقرات
نوع این شکستگیها با شکستگی مهره ناشی از پوکی استخوان متفاوت است. همانطور که گفته شد آسیبهای تروماتیک زمانی رخ میدهند که ستون فقرات در اثر ضربه یا فشار شدید، دچار شکستگی یا در رفتگی شود. این ضربات میتوانند در موقعیتهای مختلف اتفاق بیفتند، از جمله:
- تصادفات رانندگی: شایعترین علت آسیبهای تروماتیک ستون فقرات در بزرگسالان است که به دلیل نیروی شدید ضربه و تکان ناگهانی در خودرو رخ میدهد.
- سقوط از ارتفاع: افتادن از مکانهای بلند مانند داربست یا نردبان باعث وارد آمدن فشار زیاد به ستون فقرات و شکستگی آن میشود.
- ضربه مستقیم به پشت یا گردن: تماس شدید در ورزشهای رزمی میتواند منجر به آسیب مستقیم مهرهها و بافتهای اطراف شود.
- حوادث شغلی: در برخی مشاغل پرخطر مانند ساخت و ساز، سقوط از داربست یا سقوط اجسام سنگین باعث آسیب به ستون فقرات میشود.
- حوادث ورزشی شدید: ورزشهایی که برخورد فیزیکی یا سقوط دارند مثل فوتبال آمریکایی و هاکی خطر آسیب تروماتیک ستون فقرات را افزایش میدهند.
- شلیک گلوله یا اجسام تیز نفوذی: این نوع آسیبها باعث ورود جسم خارجی به بافتهای ستون فقرات و آسیب جدی به مهرهها و نخاع میشوند.
انواع آسیبهای تروماتیک مهرهها
شکستگی فشاری (Compression Fracture):
این نوع شکستگی زمانی اتفاق میافتد که نیروی فشاری شدید به مهره وارد شود، معمولا هنگام سقوط یا تصادف. مهره به سمت پایین فشرده شده و ممکن است ترک بخورد یا قسمتهایی از آن له شود. این شکستگی اغلب در مهرههای کمری (L1-L5) و پشتی (T12-L1) شایع است. در شکستگی فشاری، ارتفاع مهره کاهش یافته و ممکن است باعث درد و محدودیت حرکتی شود، اما خطر آسیب نخاعی نسبتا کم است.
شکستگی مهره کمر میتواند در سطوح و شکلهای مختلفی رخ دهد. مهمترین آنها عبارتاند از:
شکستگی انفجاری (Burst Fracture):
در این حالت، نیروی وارد شده به مهره بسیار شدید است و باعث خرد شدن مهره به قطعات کوچک میشود. قطعات شکسته ممکن است به داخل کانال نخاعی رانده شوند و نخاع یا ریشههای عصبی را تحت فشار قرار دهند. این نوع شکستگی در مهرههای کمری اتفاق میافتد و به دلیل خطر آسیب نخاعی، نیاز به درمان فوری و جراحی دارد.
شکستگی خمشی-چرخشی (Flexion-distraction/Chance Fracture):
این نوع شکستگی در تصادفات رانندگی رخ میدهد، به خصوص وقتی که کمربند ایمنی فقط لگن را نگه داشته و نیم تنه به جلو پرتاب میشود. نیروهای خمشی و چرخشی باعث میشوند مهره از وسط به طور عرضی شکسته شود و کپسولها یا لیگامانهای اطراف نیز آسیب ببینند. این شکستگی اغلب در مهرههای کمری مشاهده میشود و ممکن است نیاز به جراحی داشته باشد.
در رفتگی مهرهها (Fracture-dislocation):
زمانی اتفاق میافتد که مهره نه تنها میشکند بلکه از جایگاه طبیعی خود جابجا میشود. این جابجایی میتواند باعث فشار مستقیم روی نخاع شود و منجر به آسیبهای شدید عصبی مانند فلج یا از دست دادن حس گردد. این نوع آسیب از جدیترین شکستگیهای ستون فقرات است و معمولا نیاز به جراحی فوری برای تثبیت مهرهها و کاهش فشار روی نخاع دارد.
جراحی انحرافات ستون فقرات چگونه انجام میشود؟
علائم شکستگی تروماتیک ستون فقرات
- درد موضعی شدید و متمرکز شدت گیرنده با حرکت ستون فقرات
- تورم و حساسیت به لمس در ناحیه آسیب دیده
- کاهش یا از دست دادن رفلکسهای عصبی مثل رفلکسهای تاندونی عمقی
- ضعف عضلانی یا اسپاسم عضلات اطراف ستون فقرات
- از دست دادن حس دما، لمس و فشار در سطوح پایینتر از محل آسیب
- اختلالات خودکار عصب سمپاتیک مثل افت فشار خون وضعیتی و تعریق غیرطبیعی
- احساس سنگینی یا ضعف در اندامها حتی بدون فلج کامل
- مشکل در تنفس در آسیبهای بالاتر گردنی
- ترشح غیرطبیعی یا خونریزی از محلهای دور از محل شکستگی در صورت آسیب چندگانه
- سردرد و گردن درد همراه با محدودیت حرکتی گردن در آسیبهای ناحیه گردنی
در صورت وجود هر کدام از این علائم پس از یک حادثه، باید فورا به متخصص مراجعه کنید. در تصویر زیر قبل و بعد درمان خانم بیست ساله بعد از افتادن از ارتفاع ۵ متری را مشاهده میکنید.
تشخیص آسیبهای تروماتیک ستون فقرات چگونه انجام میشود؟
پزشک متخصص با استفاده از روشهای تصویربرداری زیر نوع و شدت آسیب را مشخص میکند:
رادیوگرافی ساده (X-ray):
این روش ابتداییترین و سریعترین ابزار تصویربرداری است که با استفاده از اشعه ایکس، ساختار کلی مهرهها را نمایش میدهد. برای تشخیص شکستگیهای واضح، جابجایی مهرهها و تغییرات در شکل ستون فقرات مفید است. البته رادیوگرافی توانایی دیدن آسیبهای جزئی یا مشکلات بافت نرم را ندارد.
سی تی اسکن (CT Scan):
سی تی اسکن تصویری با جزئیات بسیار بالاتر از رادیوگرافی ارائه میدهد و برای بررسی شکستگیهای پیچیده، خرد شدگی مهرهها و جابجاییهای کوچک بسیار کاربردی است. این روش امکان مشاهده دقیقتر استخوانها و ارزیابی دقیق محل آسیب را فراهم میکند و به تصمیم گیری درباره نیاز به جراحی کمک میکند.
ام آر آی (MRI):
ام آر آی به جای تمرکز روی استخوانها، بیشتر بافتهای نرم مانند نخاع، دیسکهای بین مهرهای، رباطها و اعصاب را نمایش میدهد. این روش برای تشخیص آسیبهای نخاعی، خونریزی، تورم یا فشار روی اعصاب بسیار حیاتی است. MRI به پزشک کمک میکند تا علاوه بر شکستگی، میزان آسیب عصبی و احتمال بهبودی را بهتر ارزیابی کند.
آیا انحراف ستون فقرات میتواند باعث آسیب جدی شود؟
درمان آسیبهای تروماتیک مهرهها
درمان به نوع شکستگی، شدت آسیب، محل آسیب (گردنی، پشتی، کمری) و وجود یا عدم وجود آسیب نخاعی بستگی دارد.
روشهای درمانی غیر جراحی:
- استراحت و کنترل درد
- بریس یا کمربند طبی
- فیزیوتراپی در مراحل بعدی
این روشها در آسیبهای خفیف یا شکستگیهای بدون جابجایی کاربرد دارند.
درمان جراحی: ستون اصلی درمان در آسیبهای شدید
در مواردی که آسیب شدید باشد، مهرهها جابجا شده باشند، یا نخاع در خطر باشد، جراحی ضرورت پیدا میکند.
اهداف جراحی:
- پایدارسازی ستون فقرات
- برداشتن فشار از روی نخاع
- بازگرداندن شکل طبیعی مهرهها
- جلوگیری از آسیب دائمی عصبی
انواع جراحی برای درمان شکستگی تروماتیک ستون فقرات
۱. فیکساسیون با پیچ و میله (Spinal Instrumentation)
در این روش، جراح با قرار دادن پیچهای مخصوص به نام پیچهای پدیکولار در مهرههای سالم و آسیب دیده و اتصال آنها با میلههای فلزی، ستون فقرات را تثبیت میکند. این کار باعث میشود مهرهها در موقعیت درست باقی بمانند و از جابجایی بیشتر جلوگیری شود. فیکساسیون با پیچ و میله به بازسازی پایداری ستون فقرات کمک میکند و امکان بهبود بدون درد و عوارض بیشتر را فراهم میسازد.
۲. برداشتن فشار از نخاع (Decompression)
اگر قطعات شکسته مهره یا بافتهای متورم به نخاع یا ریشههای عصبی فشار وارد کنند، ممکن است مشکلاتی مانند درد شدید، ضعف یا فلج ایجاد شود. در این جراحی، جراح قطعات خرد شده، استخوان اضافی یا بافتهای متورم را برمیدارد تا فضای نخاع باز شده و فشار از روی آن برداشته شود. این کار به کاهش آسیب عصبی و بهبود عملکرد کمک میکند.
۳. جوش دادن مهرهها (Spinal Fusion)
در این روش، جراح دو یا چند مهره مجاور را با قرار دادن قطعات استخوانی یا مواد پیوندی به هم متصل میکند تا این مهرهها به صورت یکپارچه و ثابت درآیند. جوش خوردن باعث میشود حرکت بین مهرههای آسیب دیده محدود شود، که این موضوع به کاهش درد و جلوگیری از ناپایداری ستون فقرات کمک میکند. معمولا جوش دادن همراه با فیکساسیون پیچ و میله انجام میشود.
۴. جراحی قدامی یا خلفی (Anterior or Posterior Approach)
بسته به محل شکستگی و آسیب، جراح ممکن است از جلو (قدامی) یا پشت (خلفی) ستون فقرات وارد شود:
- جراحی قدامی: برش در جلوی گردن یا شکم زده میشود تا به مهرهها از جلو دسترسی پیدا کنند، برای برداشتن دیسکهای آسیب دیده یا انجام فیوژن استفاده میشود.
- جراحی خلفی: برش در پشت ستون فقرات زده شده و جراح از پشت مهرهها را تثبیت یا فشار را از نخاع برمیدارد. گاهی اوقات ترکیبی از هر دو روش لازم است تا بهترین نتیجه درمانی حاصل شود.
جراحی تومور ستون فقرات؛ راهی برای نجات سلامتی شما!
دوران نقاهت بعد از جراحی شکستگی تروماتیک ستون فقرات
- بستری در بیمارستان:
معمولا بیماران پس از جراحی بین ۳ تا ۷ روز در بیمارستان بستری میشوند تا وضعیت عمومی، کنترل درد و عوارض احتمالی تحت نظر قرار گیرد. - استفاده از بریس:
پس از ترخیص، برای حمایت از ستون فقرات و حفظ پایداری مهرهها، اغلب استفاده از بریس یا کمربند طبی توصیه میشود. مدت زمان استفاده بسته به شدت آسیب و نوع جراحی متفاوت است ولی معمولا چند هفته تا چند ماه ادامه دارد. - شروع فیزیوتراپی:
فیزیوتراپی و تمرینات توانبخشی معمولا چند هفته پس از جراحی آغاز میشود. هدف از فیزیوتراپی تقویت عضلات پشتیبان ستون فقرات، بهبود انعطاف پذیری و بازگرداندن دامنه حرکت طبیعی است. - بازگشت به فعالیتهای روزمره:
اکثر بیماران طی ۲ تا ۳ ماه میتوانند فعالیتهای روزمره سبک مانند نشستن، ایستادن، پیاده روی کوتاه و انجام امور منزل را از سر بگیرند، البته باید مراقبتهای لازم و پرهیز از حرکات ناگهانی یا فشار زیاد رعایت شود. - بازگشت به فعالیتهای سنگین:
برای انجام فعالیتهای سنگینتر مانند کارهای فیزیکی سخت، ورزشهای پر برخورد یا بلند کردن اجسام سنگین باید ۶ ماه تا یک سال صبر کرد تا مهرهها به طور کامل جوش خورده و ستون فقرات به ثبات کافی برسد.
دوران نقاهت رابطه مستقیم با نحوه درمان شما دارد. برای یک نقاهت آسان باید تحت نظر یک متخصص ماهر باشید.
❓سوالات متداول درباره شکستگی تروماتیک ستون فقرات
درد شدید در ناحیه کمر یا گردن، بیحسی یا ضعف در دستها و پاها، مشکلات در کنترل ادرار یا مدفوع و در موارد شدید، فلج اندامها از علائم مهم هستند.
خیر. برخی شکستگیها خفیف و بدون آسیب عصبی هستند، اما در شکستگیهای شدید یا همراه با آسیب نخاع، خطر فلج یا عوارض جدی وجود دارد.
بله، با تشخیص به موقع، درمان صحیح و توانبخشی مناسب، بسیاری از بیماران میتوانند به زندگی عادی برگردند، هرچند در برخی موارد محدودیتهای دائمی باقی میماند.
بسته به شدت آسیب و روش درمان، بین ۳ تا ۱۲ ماه طول میکشد و در موارد پیچیده ممکن است بیشتر هم باشد.
به موقع درمان کنید!
آسیبهای تروماتیک ستون فقرات از جمله جدیترین پیامدهای سوانح هستند که در صورت عدم تشخیص یا درمان به موقع، میتوانند منجر به ناتوانی دائم یا حتی مرگ شوند. شناخت علائم و درمان به موقع میتواند جان بیمار را نجات دهد و کیفیت زندگی او را حفظ کند. در صورتی که شما یا اطرافیانتان دچار حادثهای شدید هستید که با درد گردن یا کمر همراه است، مراجعه سریع به مرکز درمانی و بررسی توسط پزشک متخصص ضروری است.
