سرخوردگی مهره کمر چیست و چگونه باعث آسیب میشود؟ آیا تا به حال کمردردی داشتهاید که حتی با استراحت هم دست از سرتان برندارد؟ دردهایی که به پاها تیر میکشند یا باعث میشوند نتوانید راحت راه بروید، شاید فقط یک گرفتگی ساده عضله نباشند. یکی از دلایل شایع و در عین حال کمتر شناخته شدهی این نوع دردها، سرخوردگی مهره یا اسپوندیلولیستزیس است؛ مشکلی که در آن یک مهره روی مهرهی دیگر سر میخورد و تعادل ستون فقرات را بر هم میزند. در ادامه با هم بررسی میکنیم که سرخوردگی مهره کمر دقیقا چیست، چه انواعی دارد و کدام علائم میتوانند زنگ خطری برای مراجعه به پزشک باشند.
سرخوردگی مهره (اسپوندیلولیستزیس – Spondylolisthesis)
سرخوردگی مهره یکی از اختلالات شایع ستون فقرات است که در آن یک مهره نسبت به مهره زیرین خود به صورت قدامی (به سمت جلو) یا کمتر شایع به صورت خلفی (به سمت عقب) جابجا میشود. این جابجایی میتواند باعث تغییر در ساختار طبیعی ستون فقرات و کاهش ثبات آن شود. بسته به شدت و مرحله بیماری، سرخوردگی مهره ممکن است بدون علامت باقی بماند یا منجر به درد موضعی کمر، انتشار درد به پاها (سیاتیک)، گرفتگی عضلات و محدودیت حرکتی شود. در موارد پیشرفته، این اختلال میتواند بر عملکرد عصبی و مکانیکی ستون فقرات تأثیر گذاشته و کیفیت زندگی فرد را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
انواع سرخوردگی مهره
سرخوردگی مهره یا اسپوندیلولیستزیس در بالغین میتواند به شکلهای مختلفی بروز کند که هر نوع مکانیزم ایجاد و ویژگیهای بالینی خاص خود را دارد:
اسپوندیلولیستزیس دژنراتیو (Degenerative Spondylolisthesis)
این شایعترین نوع سرخوردگی مهره در بزرگسالان است و عمدتا ناشی از تغییرات فرسایشی طبیعی ستون فقرات با افزایش سن میباشد. کاهش ارتفاع دیسک بینمهرهای، تحلیل مفاصل فاست و ضعف لیگامانها باعث کاهش ثبات مهرهها میشود و امکان سرخوردگی به جلو فراهم میشود. این نوع بیشتر در زنان بالای ۴۰ سال و در ناحیه کمری، به ویژه مهرههای L4-L5 مشاهده میشود و معمولا با درد کمر مزمن و محدودیت حرکتی همراه است.
اسپوندیلولیستزیس ایسمیک (Isthmic Spondylolisthesis)
این نوع ناشی از نقص یا شکستگی در بخش خلفی مهره، به ویژه پارس اینترآرتیکولاریس، است. اغلب در نوجوانان رخ میدهد اما ممکن است بدون علامت تا بزرگسالی باقی بماند و بعدها با درد موضعی کمر، درد انتشاری به پاها یا علائم عصبی خود را نشان دهد. شایعترین محل این نوع، مهره L5 است.
اسپوندیلولیستزیس تروماتیک (Traumatic Spondylolisthesis)
این نوع به دنبال ضربه مستقیم یا شکستگی در ساختار مهره ایجاد میشود. معمولا به صورت حاد بروز کرده و با درد شدید و محدودیت حرکتی همراه است، اما شیوع آن نسبت به سایر انواع کمتر است.
اسپوندیلولیستزیس پاتولوژیک (Pathologic Spondylolisthesis)
در اثر بیماریهایی که کیفیت استخوان را کاهش میدهند، مانند تومورها، عفونتها یا پوکی استخوان شدید، مهرهها دچار جابجایی میشوند. این نوع کمتر شایع است اما میتواند به سرعت پیشرفت کند و خطر عوارض عصبی بالایی داشته باشد.
اسپوندیلولیستزیس یاتروژنیک (Iatrogenic Spondylolisthesis)
گاهی پس از جراحیهای ستون فقرات مانند لامینکتومی گسترده یا اقدامات اصلاحی دیگر ایجاد میشود. در این حالت، تضعیف ساختارهای پشتی ستون فقرات باعث کاهش ثبات مهرهها و سرخوردگی میشود.
جراحی انحرافات ستون فقرات برای چه مواردی کاربرد دارد؟
علائم و نشانههای تکمیلی سرخوردگی مهره
- اختلال در تعادل و راه رفتن: در موارد پیشرفته، سرخوردگی مهره میتواند تعادل فرد را تحت تاثیر قرار دهد و باعث راه رفتن نامتوازن یا لنگش شود.
- کاهش انعطافپذیری ستون فقرات: ممکن است بیمار نتواند خم شود یا ستون فقراتش کمتر انعطاف پذیر شود.
- خشکی صبحگاهی کمر: در بسیاری از بیماران، بخصوص در نوع دژنراتیو، بعد از بیدار شدن از خواب درد و سفتی در کمر بیشتر است.
- تشدید درد هنگام خم شدن یا بلند کردن اجسام سنگین: فعالیتهایی که فشار روی مهرهها و دیسکها میآورد، درد را شدیدتر میکند.
- ضعف عضلات پا یا کاهش کنترل حرکتی: در صورت فشار شدید روی ریشههای عصبی، ضعف در عضلات ساق، ران یا حتی کف پا ممکن است بروز کند و گاهی باعث افتادن پا در هنگام راه رفتن شود (Foot drop).
- اختلال عملکرد ادراری یا رودهای: (در موارد نادر و شدید) اگر سرخوردگی مهره باعث فشار بر اعصاب کمری-ساکرال شود، مشکلات ادراری یا اختلال در کنترل روده ممکن است ایجاد شود که نیازمند پیگیری فوری پزشکی است.
- درد تشدید شونده در حالت ایستاده طولانی یا پیاده روی طولانی: بیمار ممکن است نتواند مدت طولانی بایستد یا راه برود و نیاز به استراحت یا نشستن پیدا کند.
علائم سرخوردگی مهره به شدت جابجایی مهره و میزان فشار روی ریشههای عصبی یا ساختارهای ستون فقرات بستگی دارد؛ هرچه سرخوردگی بیشتر و فشار روی اعصاب شدیدتر باشد، درد، ضعف عضلانی، بیحسی و محدودیت حرکتی شدیدتر خواهد بود.
سرخوردگی مهره چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص سرخوردگی مهره بر اساس شرح حال، معاینه فیزیکی و روشهای تصویربرداری انجام میشود:
معاینه بالینی: پزشک دامنه حرکتی کمر، قدرت عضلانی و علائم عصبی مانند رفلکسها و حس پاها را بررسی میکند.
رادیوگرافی ساده (X-Ray): بهترین روش اولیه برای تشخیص است و میزان سرخوردگی مهره را نشان میدهد. تصاویر از زوایای مختلف (ایستاده، خم و باز شدن) میتواند بیثباتی را مشخص کند.
MRI: برای بررسی فشار روی نخاع و ریشههای عصبی و وضعیت دیسکها استفاده میشود.
CT Scan: در موارد خاص برای بررسی جزئیات استخوانی و نقص ایسموس مفید است.
شکستگی مهره کمر چگونه اتفاق میافتد؟
درمانهای غیرجراحی
بیشتر بیماران با درمانهای غیر جراحی بهبود مییابند یا علائمشان قابل کنترل است:
- استراحت نسبی و اصلاح فعالیتها
- داروهای ضدالتهاب و مسکنها
- فیزیوتراپی: به تمرکز بر تقویت عضلات مرکزی (Core) و افزایش ثبات کمر کمک میکند.
- بریس کمری: در برخی موارد برای مدت محدود به کاهش علائم کمک میکند.
- تزریقهای اپیدورال یا فاست: برای کنترل درد و التهاب عصبها بکار برده میشود.
آیا درمان سرخوردگی مهره به جراحی نیاز دارد؟
- جراحی در سرخوردگی مهره تنها زمانی توصیه میشود که:
- درد کمر یا پا به درمانهای غیرجراحی پاسخ ندهد.
- علائم عصبی پیشرونده مانند ضعف یا بیاختیاری ایجاد شود.
- میزان سرخوردگی در حال پیشرفت باشد.
- کیفیت زندگی بیمار به شدت کاهش یافته باشد.
انحراف ستون فقرات باعث چه آسیبهایی میشود؟
روشهای جراحی
هدف از جراحی سرخوردگی مهره، برداشتن فشار از روی اعصاب و ایجاد ثبات در ستون فقرات است. مهمترین روشها شامل:
دکمپرشن (Decompression): برداشتن فشار از روی اعصاب با حذف بخشهایی از استخوان یا لیگامان.
فیوژن (Spinal Fusion): جوش دادن مهرهها با استفاده از پیچ و میله برای ایجاد ثبات
ترکیب دکمپرشن و فیوژن: روش پیشنهادی برای بیماران بالغ
روشهای کم تهاجمی (MIS): قابل انجام با برشهای کوچکتر و آسیب کمتر به عضلات
پیشآگهی و زندگی پس از درمان
با درمان مناسب، بیماران معمولاً درد کاهش یافته و توانایی انجام فعالیتهای روزمره بازمیگردد. فیزیوتراپی، تمرینات تقویتی، حفظ وزن سالم و رعایت حرکات صحیح ستون فقرات، نقش مهمی در بهبود عملکرد و پیشگیری از عود علائم دارند. جراحی در موارد شدید میتواند درد را کاهش دهد و ثبات ستون فقرات را بازگرداند، در حالی که مراقبتهای پس از درمان کیفیت زندگی را حفظ میکند.
❓سوالات متداول درباره سرخوردگی مهره
زنان بالای ۴۰ سال، افراد دارای سابقه شکستگی مهره، ورزشکاران نوجوان و کسانی که پوکی استخوان یا بیماریهای ستون فقرات دارند، بیشتر در معرض خطر هستند.
خیر؛ در موارد خفیف تا متوسط، درمان غیرجراحی شامل فیزیوتراپی، دارودرمانی و اصلاح سبک زندگی میتواند کافی باشد. جراحی معمولاً در موارد شدید یا مقاوم به درمان غیرجراحی انجام میشود.
اکثر بیماران پس از درمان موفق، درد کاهش یافته و فعالیتهای روزمره را از سر میگیرند. پیروی از فیزیوتراپی و مراقبتهای طولانیمدت برای پیشگیری از عود علائم ضروری است.
اگر درد شدید، ضعف عضلانی، بیحسی، اختلال در راه رفتن یا مشکلات ادراری/رودهای رخ دهد، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
سرخوردگی مهره را جدی بگیرید!
سرخوردگی مهره در بالغین یک بیماری شایع و قابل درمان است که از تغییرات فرسایشی گرفته تا آسیبهای تروماتیک میتواند علت آن باشد. تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب—اعم از روشهای غیرجراحی یا جراحی—کلید بهبود کیفیت زندگی بیماران است. آگاهی از علائم هشدار و مراجعه به موقع به متخصص ستون فقرات میتواند از عوارض جدی این بیماری جلوگیری کند.
