درمان کمردرد در کودکان موضوعی است که نیاز به توجه دقیق و آگاهانه دارد و نباید ساده یا بیاهمیت در نظر گرفته شود. بسیاری از والدین در مواجهه با کمردرد کودک خود با این پرسش روبهرو هستند که آیا این درد طبیعی است یا نیاز به بررسی تخصصی دارد. واقعیت این است که کمردرد در کودکان میتواند از یک مشکل خفیف و گذرا تا نشانهای از اختلالات مهم ستون فقرات متغیر باشد. تشخیص صحیح علت درد، مهمترین عامل در انتخاب درمان مناسب و پیشگیری از عوارض آینده است. در این مقاله درمان کمردرد کودکان را بر اساس علل وقوع آن بررسی خواهیم کرد.
اهمیت درمان کمردرد در کودکان
درمان کمردرد در کودکان از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا برخلاف بزرگسالان، بروز درد در ناحیه کمر در این گروه سنی اغلب نمیتواند صرفا به تغییرات ساده عضلانی یا خستگی نسبت داده شود. ستون فقرات کودکان در مرحله رشد و تکامل قرار دارد و هرگونه بیماری، التهاب یا ناهنجاری درمان نشده میتواند روند طبیعی رشد را مختل کرده و اثرات ماندگاری بر ساختار اسکلتی و عملکرد حرکتی کودک برجای بگذارد.
علاوه بر این، برخی علل کمردرد در کودکان مانند عفونتهای مهرهای، اختلالات التهابی یا ضایعات فضاگیر، در صورت تاخیر در تشخیص و درمان میتوانند منجر به آسیب عصبی، دردهای مزمن و کاهش کیفیت زندگی در سالهای آینده شوند. به همین دلیل، توجه به علائم کمردرد و شروع به موقع و اصولی درمان کمردرد در کودکان، نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض بلندمدت و حفظ سلامت ستون فقرات در دوران رشد دارد.
تشخیص علت کمردرد کودکان اولین قدم درمان
برای اینکه متخصص ارتوپد، بهترین روش درمان کمردرد در کودکان را انتخاب کند باید از علل این درد آگاه شود و تشخیص این علت اولین و مهمترین قدم درمان خواهد بود.
شرح حال بالینی؛ مهمترین ابزار تشخیص
شرح حال دقیق، پایهی تشخیص در کمردرد کودکان است. پزشک درباره زمان شروع درد، محل دقیق آن، شدت، مدت زمان، ارتباط با فعالیت یا استراحت و وجود درد شبانه سؤال میکند. دردهایی که کودک را از خواب بیدار میکنند یا با استراحت بهبود نمییابند، اهمیت بیشتری دارند. همچنین پرسش درباره تب، کاهش وزن، بیحالی، سابقه ضربه، فعالیتهای ورزشی و تغییر در راه رفتن کودک نقش کلیدی دارد. در بسیاری از موارد، فقط با یک شرح حال دقیق میتوان بین دردهای ساده و موارد جدی تمایز قائل شد.
معاینه فیزیکی ستون فقرات در کودکان
پس از شرح حال، معاینه بالینی دقیق انجام میشود. در این معاینه، وضعیت ایستادن و نشستن کودک، تقارن شانهها و لگن، دامنه حرکتی ستون فقرات و وجود حساسیت موضعی بررسی میشود. معاینه عصبی برای ارزیابی قدرت عضلات، حس اندامها و رفلکسها بخش مهمی از این مرحله است. هرگونه ضعف، بیحسی، لنگش یا محدودیت حرکتی غیرطبیعی نیازمند بررسی بیشتر است و میتواند مسیر درمان کمردرد در کودکان را تغییر دهد.
تصویربرداری برای تشخیص دقیق کمردرد کودکان
تصویربرداری زمانی در تشخیص کمردرد کودکان بهکار میرود که بر اساس شرح حال و معاینه، احتمال وجود یک مشکل زمینهای جدی مطرح باشد. برخلاف بزرگسالان، انجام روتین عکسبرداری برای همه کودکان توصیه نمیشود و فقط در مواردی مانند درد مداوم، درد شبانه، علائم عصبی یا سن پایین ضرورت پیدا میکند. رادیوگرافی ساده میتواند ناهنجاریهای ساختاری را نشان دهد، اما MRI دقیقترین و ایمنترین روش برای بررسی ستون فقرات کودکان محسوب میشود. MRI امکان تشخیص عفونتها، ضایعات نخاعی، تومورها و مشکلات دیسک را بدون استفاده از اشعه فراهم میکند. انتخاب درست روش تصویربرداری، نقش مهمی در تشخیص صحیح و تصمیمگیری مناسب درمانی دارد.
📄جراحی دیسک کمر چه زمانی ضروری است⁉️
اصول کلی درمان کمردرد در کودکان
اصول کلی درمان کمردرد در کودکان بر این پایه استوار است که ابتدا باید علت درد به درستی شناسایی شود و سپس درمان متناسب با آن انتخاب گردد. در کودکان، کمردرد میتواند نشانهای از بیماریهای مهمتری مانند اختلالات رشد ستون فقرات، عفونتها یا بیماریهای التهابی باشد. به همین دلیل، برخلاف بزرگسالان، استفاده صرف از مسکنها بدون تشخیص دقیق توصیه نمیشود؛ زیرا ممکن است درد به طور موقت کاهش یابد اما بیماری زمینهای پنهان بماند و تشخیص آن به تاخیر بیفتد.
هدف درمان در این گروه سنی فقط کاهش درد نیست، بلکه حفظ روند طبیعی رشد ستون فقرات و پیشگیری از مشکلات طولانی مدت نیز اهمیت دارد. در اغلب موارد، درمان غیر جراحی شامل استراحت کنترل شده، اصلاح فعالیتهای تشدید کننده، فیزیوتراپی هدفمند و در صورت لزوم مصرف کوتاهمدت داروهای مناسب، نتایج بسیار خوبی به همراه دارد. جراحی تنها در شرایط خاص مانند وجود ناهنجاریهای پیشرونده، عفونتهای پیچیده، تومورها یا موارد مقاوم به درمانهای محافظه کارانه مطرح میشود و همواره آخرین اما مهمترین گزینه درمانی محسوب میگردد.
1. درمان کمردردهای عضلانی–اسکلتی
شایعترین علت کمردرد کودکان، مشکلات عضلانی–اسکلتی است. این دردها معمولا پس از فعالیت بدنی، ورزش یا وضعیتهای نادرست ایجاد میشوند. در این موارد، درمان کمردرد در کودکان شامل:
- استراحت نسبی کوتاه مدت
- پرهیز از فعالیتهای تشدید کننده
- استفاده محدود از مسکنهای ساده (با تجویز پزشک)
- فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی متناسب با سن
فیزیوتراپی نقش کلیدی در بازگشت کودک به فعالیت طبیعی دارد و از مزمن شدن درد جلوگیری میکند.
2. درمان ناهنجاریهای ساختاری ستون فقرات
درمان انواع انحرافات ستون فقرات در کودکان، مانند اسکولیوز و کیفوز ساختاری، نیازمند رویکردی دقیق، مرحلهای و متناسب با شرایط هر کودک است. شدت انحراف ستون فقرات، سن بیمار، میزان رشد باقیم انده و وجود درد یا اختلال عملکرد، همگی در انتخاب مسیر درمان نقش اساسی دارند.
در صورت بروز درد یا علائم بالینی، درمان کمردرد در کودکان در این گروه معمولا به صورت ترکیبی انجام میشود که شامل موارد زیر است:
- فیزیوتراپی تخصصی ستون فقرات با هدف تقویت عضلات مرکزی و کاهش فشار روی مهرهها
- اصلاح پاسچر و آموزش وضعیت صحیح بدن در فعالیتهای روزمره
- استفاده از بریسهای طبی استاندارد در کودکان در حال رشد
نقش جراحی انحرافات ستون فقرات در درمان کمردرد کودکان
جراحی انحراف ستون فقرات در این گروه، اگرچه برای همه بیماران لازم نیست، اما در موارد خاص نقش تعیین کننده و حیاتی دارد. زمانی که ناهنجاری ستون فقرات:
- شدت بالایی داشته باشد
- به صورت پیشرونده در حال افزایش باشد
- با درد مداوم و مقاوم به درمانهای غیرجراحی همراه شود
- یا باعث اختلال در عملکرد حرکتی، تنفسی یا کیفیت زندگی کودک گردد
مداخله جراحی به عنوان موثرترین و قطعیترین روش درمان مطرح میشود. هدف جراحی، اصلاح انحراف، تثبیت ستون فقرات و جلوگیری از پیشرفت بیشتر ناهنجاری در دوران رشد است.
در این ویدیو درمان اسکولیوز و کیفوز توسط دکتر بهروز گیوه چیان را مشاهده میکنید.
درمان کیفوز و اسکولیوز همزمان
3. درمان عفونتهای ستون فقرات
عفونتهای ستون فقرات در کودکان از علل جدی کمردرد هستند و با درد مداوم، محدودیت حرکت و گاهی تب یا بیحالی همراه میشوند. بیماریهایی مانند دیسکیت و استئومیلیت مهره میتوانند بدون علائم واضح شروع شوند اما امتناع کودک از حرکت یا تشدید تدریجی درد نشانههای مهمی هستند که نیاز به بررسی فوری دارند. تشخیص معمولا با معاینه دقیق، آزمایشهای التهابی و در صورت لزوم MRI انجام میشود.
درمان این عفونتها باید سریع و تحت نظر پزشک آغاز شود، زیرا تاخیر میتواند باعث آسیب به مهرهها یا درگیری ساختارهای عصبی شود. درمان شامل آنتیبیوتیک مناسب، محدودیت فعالیت و پیگیری منظم است و در بسیاری از موارد (به ویژه در مراحل اولیه) بستری برای شروع درمان و پایش وضعیت کودک توصیه میشود. پیگیری دقیق نقش مهمی در جلوگیری از عوارض دائمی دارد.
📄عمل های جراحی مجدد ستون فقرات در چه شرایطی انجام میشود⁉️
4. درمان تومورهای ستون فقرات برای کاهش کمردرد کودکان
تومورها و ضایعات فضاگیر ستون فقرات در کودکان اگرچه شیوع پایینی دارند، اما از مهمترین علل کمردرد جدی و به ویژه کمردرد شبانه محسوب میشوند. این دردها معمولا پیشرونده هستند و ممکن است با علائم هشداردهندهای مانند ضعف یا بیحسی اندامها، اختلال در راه رفتن یا تغییر شکل ستون فقرات همراه شوند.بسته به نوع و ماهیت ضایعه، درمان میتواند شامل یک یا ترکیبی از روشهای زیر باشد:
- روشهای کمتهاجمی مانند ابلیشن حرارتی (RFA) در برخی تومورهای خوشخیم
- درمانهای تکمیلی مانند شیمی درمانی یا رادیوتراپی در موارد خاص
- پیگیری دقیق در ضایعات کوچک و بدون علامت
نقش جراحی در درمان تومورهای ستون فقرات کودکان
جراحی ستون فقرات مهمترین و موثرترین بخش درمان در بسیاری از این بیماران است. جراحی زمانی مطرح میشود که:
- ضایعه باعث فشار بر نخاع یا ریشههای عصبی شده باشد.
- درد شدید و مقاوم به درمانهای غیر جراحی وجود داشته باشد.
- خطر پیشرفت ضایعه یا آسیب عصبی مطرح باشد.
هدف جراحی شامل برداشتن ضایعه، آزادسازی نخاع، تثبیت ستون فقرات و پیشگیری از عوارض دائمی است. به همین دلیل، درمان این بیماران باید در مراکز تخصصی و توسط تیم چندرشتهای انجام شود، اما تصمیمگیری نهایی و اجرای درمان در بسیاری از موارد بر عهده جراح ارتوپد ستون فقرات است.
درمان کمردرد کودک ناشی از تومور توسط دکتر بهروز گیوه چیان فوق تخصص جراحی ستون فقرات
درمان کمردرد و مشکلات ستون فقرات در کودکان
5. درمان بیماریهای التهابی و روماتولوژیک
بیماریهای التهابی و روماتولوژیک ستون فقرات در کودکان و نوجوانان به صورت درد مزمن و تدریجی بروز میکنند و الگوی آنها با کمردردهای مکانیکی متفاوت است. تشخیص زودهنگام این اختلالات اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت عدم درمان مناسب، التهاب مداوم میتواند به تدریج باعث کاهش انعطافپذیری ستون فقرات، محدودیت حرکتی و افت عملکرد جسمی کودک شود.
هدف اصلی درمان در این بیماران کنترل التهاب، حفظ دامنه حرکتی و جلوگیری از آسیب طولانی مدت به مفاصل ستون فقرات است. برنامه درمانی، ترکیبی از ورزش و فیزیوتراپی منظم برای حفظ تحرک و تقویت عضلات نگهدارنده ستون فقرات، همراه با داروهای ضدالتهابی و در موارد خاص داروهای اختصاصیتر است که تحت نظر پزشک تجویز میشوند.
6. درمان اسپوندیلولیز در کودکان و نوجوانان
اسپوندیلولیز یکی از شایعترین علل کمردرد در کودکان و نوجوانان است. در این عارضه، ترک خفیفی در بخشی از مهره ایجاد میشود که اگر به موقع تشخیص داده نشود، میتواند به درد مزمن یا حتی لغزش مهره (اسپوندیلولیستزیس) منجر شود. خوشبختانه در اغلب موارد، با تشخیص زودهنگام و درمان صحیح، امکان کنترل کامل علائم و بازگشت کودک به فعالیت طبیعی وجود دارد.
در بیشتر کودکان، درمان غیرجراحی مؤثر و انتخاب اول است که شامل موارد زیر میشود:
- استراحت نسبی و محدود کردن فعالیتهای تشدید کننده به مدت چند هفته
- فیزیوتراپی تخصصی با تمرکز بر تقویت عضلات مرکزی (Core)، افزایش انعطاف پذیری و اصلاح الگوی حرکتی
- در برخی موارد، استفاده موقت از بریس برای کاهش فشار روی مهره آسیبدیده
نقش جراحی در درمان اسپوندیلولیز
جراحی در اسپوندیلولیز برای درمان کمردرد کودکان زمانی مطرح میشود که:
- درد با وجود درمان محافظهکارانهی کافی و طولانیمدت بهبود نیابد
- لغزش مهره ایجاد شده یا در حال پیشرفت باشد
- علائم عصبی مانند درد تیر کشنده، بیحسی یا ضعف بروز کند
هدف جراحی، تثبیت مهره، کاهش درد و جلوگیری از آسیب بیشتر به ستون فقرات است. انتخاب زمان و نوع جراحی باید پس از بررسی دقیق تصاویر و ارزیابی کامل وضعیت بیمار انجام شود تا بهترین نتیجه درمانی و بازگشت ایمن به فعالیت برای کودک فراهم گردد.
پیگیری و ارزیابی پاسخ به درمان کمردرد کودکان
پیگیری منظم پس از شروع درمان کمردرد در کودکان نقش اساسی در موفقیت درمان دارد و نباید نادیده گرفته شود. در این مرحله، پزشک با ارزیابی میزان کاهش درد، بهبود دامنه حرکتی، توانایی انجام فعالیتهای روزمره و بازگشت تدریجی کودک به ورزش یا تحرک طبیعی، اثربخشی درمان را بررسی میکند. اگر با وجود اجرای صحیح درمانهای توصیه شده، بهبودی قابل قبول حاصل نشود یا علائم جدیدی مانند تشدید درد یا محدودیت حرکتی ایجاد گردد، لازم است تشخیص اولیه دوباره مورد بازبینی قرار گیرد و در صورت نیاز بررسیهای تکمیلی انجام شود تا انجام درمانهای تخصصی تر مانند انواع جراحی ستون فقرات به موقع انجام شود.
❓سوالات متداول درباره درمان کمردرد در کودکان
کمردرد در کودکان همیشه خطرناک نیست، اما برخلاف بزرگسالان نباید نادیده گرفته شود زیرا در این سن احتمال وجود بیماریهای زمینهای مانند اختلالات رشد ستون فقرات، عفونتها یا مشکلات التهابی بیشتر است.
اگر کمردرد کودک بیش از چند هفته ادامه پیدا کند، در شب باعث بیدار شدن از خواب شود، با تب، کاهش وزن، ضعف یا اختلال راه رفتن همراه باشد، یا در کودکان زیر ۵ سال بروز کند، باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود.
بله، فیزیوتراپی نقش بسیار مهمی در درمان بسیاری از انواع کمردرد کودکان دارد. تمرینات هدفمند به تقویت عضلات مرکزی، بهبود وضعیت بدن و جلوگیری از مزمن شدن درد کمک میکنند.
جراحی فقط در موارد خاص مطرح میشود؛ مانند ناهنجاریهای شدید و پیشرونده ستون فقرات، تومورها، عفونتهای پیچیده یا دردهای مقاوم به درمانهای غیرجراحی.
جمعبندی نهایی
کمردرد در کودکان موضوعی حساس و چندوجهی است که نیاز به نگاه دقیق و علمی دارد. تشخیص زودهنگام، توجه به علائم هشداردهنده و انتخاب روش درمانی مناسب، نقش تعیینکنندهای در پیشگیری از عوارض بلندمدت دارند. در اغلب موارد، درمان کمردرد در کودکان با روشهای غیرجراحی و مبتنی بر اصول علمی بهخوبی قابل انجام است، به شرط آنکه ارزیابی توسط متخصص ارتوپدی صورت گیرد و درمان بهدرستی پیگیری شود.
