جراحی سرخوردگی مهره یکی از مهمترین راه های درمانی برای درمان جابجایی مهره کمر است. سرخوردگی مهره (Spondylolisthesis) زمانی رخ میدهد که یک مهره نسبت به مهره زیرین خود جابجا شود. در بزرگسالان این پدیده معمولا ناشی از تغییرات دژنراتیو و فرسایشی ستون فقرات است. نکته مهم اینجاست که سرخوردگی مهره میتواند در برخی بیماران باعث انحراف جانبی ستون فقرات یا اسکولیوز شود. در چنین شرایطی، درمانهای غیر جراحی اغلب کفایت نمیکنند و جراحی بهترین راه برای بازگرداندن ثبات و اصلاح تغییر شکل است.
در چه شرایطی جراحی سرخوردگی مهره ضروری است؟
در سرخوردگیهای دژنراتیو، بی ثباتی مهره نه تنها موجب درد کمر و پا میشود، بلکه به مرور میتواند باعث انحراف جانبی و ایجاد اسکولیوز دژنراتیو گردد که برای درمان نیاز به جراحی دارد. این وضعیت معمولا با علائم زیر همراه است:
- درد مقاوم به درمانهای غیر جراحی
- فشار روی ریشههای عصبی و بروز سیاتیک
- ضعف یا بی حسی در پاها
- پیشرفت تدریجی میزان سرخوردگی یا انحراف جانبی ستون فقرات
در چنین شرایطی، جراحی دو هدف اصلی را دنبال میکند:
- برداشتن فشار از روی اعصاب (Decompression): در این مرحله، جراح بخشهایی از استخوان یا بافتی را که بر اعصاب فشار وارد میکنند (مثل لامینا یا دیسک آسیب دیده) برمیدارد تا مسیر عصبها آزاد شود. این کار موجب کاهش درد سیاتیک، رفع بیحسی و جلوگیری از آسیبهای عصبی بیشتر میشود.
- ایجاد ثبات و اصلاح تغییر شکل (Fusion): پس از آزادسازی عصبها، مهرهها باید دوباره پایدار شوند. برای این کار از پیچ، میله یا قفسههای بین مهرهای استفاده میشود تا مهرهها در جای درست قرار گرفته و به مرور با هم جوش بخورند. این فیوژن علاوه بر جلوگیری از حرکت غیرطبیعی مهرهها، به اصلاح انحراف ستون فقرات و بازگشت به وضعیت طبیعی کمک میکند.
علائم سرخوردگی بیمار و شرایط بالینی فرد بعد از جراحی سرخوردگی مهره را مشاهده خواهید کرد:
روشهای جراحی در سرخوردگی مهره
۱. دکمپرشن (Decompression)
روش دکمپرشن یا کاهش فشار از روی اعصاب در میان انواع جراحی سرخوردگی مهره، در این روش، جراح قسمتهایی از استخوان یا دیسک که روی عصبها فشار میآورند را برمیدارد تا درد و علائم عصبی مثل سیاتیک کاهش پیدا کند. هر چند دکمپرشن به تنهایی در بالغین کمتر توصیه میشود، زیرا میتواند بی ثباتی را تشدید کند. به همین دلیل معمولا همراه با فیوژن انجام میگردد.
۲. فیوژن ستون فقرات (Spinal Fusion)
شایعترین و استانداردترین روش جراحی در سرخوردگی بالغین است. در فیوژن، دو یا چند مهره به کمک پیچ، میله یا قفسههای مخصوص در کنار هم ثابت میشوند تا حرکت غیرطبیعی متوقف شود. فیوژن میتواند به روشهای مختلفی انجام شود:
- Posterior Lumbar Interbody Fusion (PLIF): ورود از پشت کمر و گذاشتن قفسه بین مهرهای
- Transforaminal Lumbar Interbody Fusion (TLIF): مشابه PLIF ولی از مسیر جانبی–خلفی با آسیب کمتر به بافتها
- Anterior Lumbar Interbody Fusion (ALIF): ورود از جلو (شکم) برای گذاشتن قفسه بزرگتر و اصلاح بهتر زاویه لوردوز
- Lateral Lumbar Interbody Fusion (LLIF یا XLIF): ورود از پهلو، روشی کم تهاجمی با نتایج قابل قبول در برخی بیماران
۳. فیوژن به همراه ابزارگذاری (Instrumentation)
برای افزایش پایداری، معمولا از پیچهای پدیکولار، میلهها و گاهی قفسههای بین مهرهای استفاده میشود. این کار هم به جوش خوردن مهرهها کمک میکند و هم در اصلاح تغییر شکل ستون فقرات نقش دارد.
۴. استئوتومی در موارد شدید
اگر سرخوردگی همراه با انحراف شدید ستون فقرات (مثل اسکولیوز) باشد، ممکن است نیاز به بریدن بخشی از استخوان مهره (استئوتومی) وجود داشته باشد. این روش پیچیدهتر است اما امکان اصلاح سه بعدی ستون فقرات را فراهم میکند.
شکستگی مهره کمر چگونه اتفاق میافتد؟
ارتباط سرخوردگی مهره و اسکولیوز
در بزرگسالان، سرخوردگی مهره معمولا در بخش پایینی ستون فقرات کمری، به ویژه در مهرههای L4-L5 یا L5-S1 دیده میشود. وقتی یکی از مهرهها به جلو میلغزد، ستون فقرات برای حفظ تعادل بدن و پایداری قامت، مجبور میشود تغییر شکل بدهد. این تغییر اغلب به صورت انحراف ستون فقرات یا همان اسکولیوز ظاهر میشود.
به بیان سادهتر، بدن سعی میکند با ایجاد یک کجی جانبی، فشار وارد بر ستون فقرات را توزیع کند و تعادل حرکتی را حفظ نماید. به همین دلیل، بسیاری از افرادی که سرخوردگی مهره در مراحل پیشرفته دارند، درجاتی از اسکولیوز نیز نشان میدهند. شدت این انحراف بستگی به میزان سرخوردگی و مدت زمان ابتلا دارد.
تصوی
هدف از جراحی در بیماران مبتلا به سرخوردگی مهره و اسکولیوز
در بیمارانی که همزمان دچار سرخوردگی مهره و اسکولیوز هستند، جراحی تنها برای کاهش درد انجام نمیشود؛ بلکه چند هدف مهم را دنبال میکند:
- برداشتن فشار از روی اعصاب: آزادسازی ریشههای عصبی برای کاهش درد سیاتیک، بیحسی و ضعف پاها
- ایجاد ثبات ستون فقرات: جلوگیری از لغزش بیشتر مهرهها با استفاده از فیوژن و ابزارگذاری
- اصلاح تغییر شکل: اصلاح کجی جانبی (اسکولیوز) و بازگرداندن تعادل طبیعی ستون فقرات
- بهبود کیفیت زندگی: کاهش درد مزمن، افزایش توانایی حرکت و پیشگیری از عوارض طولانی مدت
در واقع، هدف جراحی تنها متوقف کردن پیشرفت بیماری نیست، بلکه بازگرداندن عملکرد طبیعی ستون فقرات و بهبود وضعیت زندگی بیمار است.
جراحی انحرافات ستون فقرات برای چه مواردی کاربرد دارد؟
روشهای کم تهاجمی (MIS) در درمان سرخوردگی مهره
MIS یعنی انجام جراحی با برشهای کوچک، کنار زدن حداقلی عضلات و استفاده از ابزارهای ویژه و تصویربرداری داخل اتاق عمل برای اینکه آسیبها و عوارض جراحی سرخوردگی مهره به حداقل برسد.
برای چه بیمارانی مناسبتر است؟
- سرخوردگیهای درجه پایین (گرید I–II) و دژنراتیو
- تنگی کانال خفیف تا متوسط
- بدون بدشکلی سفت یا شدید (اسکولیوزِ زیاد یا نیاز به اصلاح وسیع)
- درگیری یک یا دو سطح
مزایا
- درد پس از عمل کمتر و بهبود حرکت سریعتر
- خونریزی و آسیب عضلانی کمتر
- بستری کوتاهتر و بازگشت زودتر به کار
- اسکار کوچکتر
چه زمانی مناسب نیست؟
- اسکولیوز شدید یا سفت، یا نیاز به اصلاح سه بعدی تغییر شکل
- سرخوردگی درجه بالا یا ناپایداری چندسطحی
- کیفیت استخوان خیلی پایین (پوکی شدید)
در این شرایط معمولا جراحی باز ارجح است.
روشهای رایج MIS
- MIS-TLIF: فیوژن از پشت با برش کوچک و گذاشتن قفسه بین مهرهای
- LLIF/XLIF: ورود از پهلو برای گذاشتن قفسه و حفظ بیشتر عضلات پشت
- Micro-decompression: آزادسازی عصبها با کمترین دستکاری بافتی
- پیچهای پدیکولار برای پایداری
نظر بیمار درباره جراحی سرخوردگی مهره و شرایط بعد از آن:
نتایج و پیش آگهی جراحی سرخوردگی مهره
اکثر بیماران پس از جراحی، به ویژه اگر عمل همراه با فیوژن و ابزارگذاری پایدار انجام شود، کاهش قابل توجهی در درد کمر و پاها تجربه میکنند و میتوانند فعالیتهای روزمره خود را با کیفیت بهتری ادامه دهند.
مزایای اصلی جراحی موفق:
- رفع فشار از روی اعصاب و کاهش علائم سیاتیک (درد، بیحسی و ضعف پاها)
- بازگشت پایداری به ستون فقرات و پیشگیری از لغزش مجدد مهرهها
- کاهش احتمال پیشرفت اسکولیوز یا تغییر شکل بیشتر ستون فقرات
- بهبود قابل توجه توانایی حرکت، خواب و کیفیت کلی زندگی
نکته مهم: موفقیت جراحی تنها به مهارت جراح محدود نمیشود؛ رعایت اصول توانبخشی بعد از عمل (مثل فیزیوتراپی، تمرینات تقویتی و مراقبت از وضعیت بدن) و ویزیتهای منظم پس از جراحی نقش اساسی در جلوگیری از عوارض و حفظ نتایج دارد.
❓سوالات متداول درباره جراحی سرخوردگی مهره
وقتی درد کمر یا پاها با درمانهای غیر جراحی بهبود پیدا نکند، یا سرخوردگی باعث فشار روی عصبها، ضعف پاها و پیشرفت انحراف ستون فقرات شود، جراحی توصیه میشود.
معمولا بیمار ۳ تا ۵ روز در بیمارستان میماند. بازگشت به کار سبک پس از ۴ تا ۶ هفته امکان پذیر است، اما برای فعالیتهای سنگینتر ممکن است چند ماه زمان لازم باشد.
مانند هر جراحی، احتمال عفونت، خونریزی یا آسیب عصبی وجود دارد، اما شیوع آن پایین است. بیشتر بیماران نتایج خوبی از عمل میگیرند.
فیزیوتراپی و تمرینات توانبخشی به تقویت عضلات کمر، بهبود انعطاف پذیری و جلوگیری از فشار مجدد روی ستون فقرات کمک میکنند و بخش مهمی از روند درمان هستند.
مانند هر عمل جراحی، این روش هم خطراتی مانند عفونت، خونریزی، آسیب عصبی یا عدم جوش خوردن مهرهها دارد. انتخاب جراح مجرب این ریسکها را کاهش میدهد.
جراحی سرخوردگی مهره راه نجات دردهای مزمن
سرخوردگی مهره در بالغین میتواند با اسکولیوز همراه شود و مشکلات حرکتی و عصبی جدی ایجاد کند. در این شرایط، درمانهای غیر جراحی اغلب کافی نیستند و جراحی با ترکیب دکمپرشن و فیوژن به همراه ابزارگذاری بهترین گزینه درمانی محسوب میشود. بسته به شدت تغییر شکل، روشهای پیشرفتهتری مانند استئوتومی یا فیوژن چندسطحی نیز به کار گرفته میشوند. انتخاب دقیق روش جراحی باید بر اساس شرایط هر بیمار و توسط متخصص ستون فقرات انجام گیرد.
