جراحی انحرافات ستون فقرات برای درمان انحرافات ستون فقرات مانند اسکولیوز و کیفوز زمانی که شدید، دردناک یا پیش رونده باشند، بکار برده میشوند. بسته به نوع انحراف، سن بیمار، میزان رشد باقی مانده و شدت دفورمیتی، جراح ستون فقرات یکی از روشهای مختلف جراحی را انتخاب میکند. در این مقاله به مهمترین روشهای جراحی اصلاحی ستون فقرات میپردازیم. در ادامه تصاویر واقعی انحرافات اصلاح شده بیماران را مشاهده خواهید کرد.
انواع جراحی انحرافات ستون فقرات
جراحی انحرافات ستون فقرات زمانی یک راه حل مهم و نهاییست که انحراف ستون مهرهها آن قدر شدید باشد که با روشهای غیر جراحی مانند فیزیوتراپی درمان نشود. روشهای جراحی متنوعی برای اصلاح هر نوع دفورمیتی وجود دارد که بسته به سن، نوع انحراف و اهداف درمانی انتخاب میشوند. این روشها شامل موارد زیر هستند:
- فیوژن خلفی ستون فقرات با استفاده از پیچ و میله
- جراحی با پیچهای پدیکولار برای اصلاح سه بعدی
- برداشتن مهره ناقص (همیورتبرکتومی) در ناهنجاریهای مادرزادی
- استئوتومیهای پیشرفته برای اصلاح دفورمیتیهای سخت
- روشهای رشد-دوست مانند Shilla در کودکان
- تترینگ قدامی برای حفظ حرکت ستون فقرات در نوجوانان
- رویکردهای قدامی از طریق شکم یا قفسه سینه
در ادامه مقاله، هر یک از این روشها را با جزئیات بررسی میکنیم.
در این بخش نمونهای از جراحی انحراف ستون فقرات موفقیت آمیز دکتر بهروز گیوه چیان را مشاهده میکنید:
جراحیهای خلفی کلاسیک
جراحیهای خلفی (posterior spinal fusion) رایجترین روش در درمان انحراف ستون فقرات هستند. در این تکنیک، بیمار به صورت دمر قرار میگیرد و جراح از پشت به ستون فقرات دسترسی پیدا میکند. هدف اصلی، *فیوژن مهرهها در موقعیتی اصلاح شده است تا جلوی پیشرفت انحراف گرفته شود.
در گذشته برای درمان انحراف ستون فقرات از میلههای فلزی سادهای به نام Harrington Rod استفاده میشد. این میلهها فقط قوس انحراف را صاف میکردند، اما نمیتوانستند ستون فقرات را در همه جهتها بهدرستی تنظیم کنند. با گذشت زمان و پیشرفت علم، سیستمهای دقیقتری مثل پیچهای پدیکولار (Pedicle Screws) وارد عمل شدند که امکان اصلاح دقیقتر و محکمتر ستون فقرات را فراهم کردند.
بیشتر بخوانید: جراحی تومور ستون فقرات درمان قطعی سرطان است؟
*فیوژن مهرهها در جراحی انحرافات ستون فقرات چیست؟
فیوژن به معنای جوش دادن دائمی چند مهره به یکدیگر است تا حرکت بین آنها متوقف شود و ستون فقرات در وضعیت اصلاحشده باقی بماند. در این روش، پس از صاف کردن انحراف با ابزارهایی مانند پیچ و میله و قلاب، سطوح مهرهها تراشیده میشوند تا برای جوش خوردن آماده باشند. مرحله بعدی، پیوند استخوانی بین آنها قرار میگیرد تا فرآیند جوش خوردن استخوانها آغاز شود. در موارد خاص، برای رسیدن به تراز مناسبتر، ممکن است بخشی از استخوانها برداشته یا اصلاح شوند. هدف نهایی فیوژن، جلوگیری از بازگشت انحراف و تثبیت طولانیمدت ستون فقرات است.
تکنیکهای رشد-دوست (Growth-Friendly) مانند Shilla
در بیماران خردسال با اسکولیوز زودرس (Early Onset Scoliosis)، که رشد زیادی در پیش دارند، انجام فیوژن کامل میتواند مانع رشد طبیعی قفسه سینه و ریهها شود. در این بیماران، تکنیکهایی به کار میرود که هم انحراف را کنترل کند و هم اجازه رشد طبیعی را بدهد.
یکی از این روشها Shilla Growth Guidance است. در این روش، پیچها در مهرههای انحرافدار کار گذاشته میشوند و یک میله ثابت در بالا و پایین قرار میگیرد، در حالی که در طول مهرههای میانی از میلههایی استفاده میشود که اجازه لغزش دارند. با رشد بیمار، ستون فقرات در راستای اصلاح شده رشد خواهد کرد.
مزایا:
- کاهش دفورمیتی بدون مانع شدن رشد
- نیاز کمتر به جراحیهای متعدد نسبت به growing rods
بیشتر بخوانید: جراحی سرخوردگی مهره چگونه انجام میشود؟
جراحی با سیستم پیچ پدیکولار (Pedicle Screw Systems)
استفاده از پیچهای پدیکولار انقلابی در جراحی انحرافات ستون فقرات ایجاد کرد. در جراحی اصلاح انحراف ستون فقرات با سیستم پیچ پدیکولار، جراح پیچهایی را از بخش پشتی مهره (پدیکل) وارد آن میکند. سپس این پیچها به میلههای فلزی متصل میشوند تا مهرهها در وضعیت مناسب قرار گیرند. این روش باعث میشود انحراف ستون فقرات از جهات مختلف (پهلو، جلو و چرخش) به طور دقیق اصلاح شود. همچنین پایداری بیشتری ایجاد میکند و جوش خوردن مهرهها (فیوژن) را موفقتر خواهد کرد.
مزایای این تکنیک:
- اصلاح سه بعدی دفورمیتی در تمام جهات (محورهای coronal، sagittal و axial)
- تثبیت قویتر برای فیوژن موفق
- امکان مانورهای دقیق مثل derotation و compression-distraction برای بهبود چرخش و انعطاف ستون مهرهها
نکته: در اسکولیوز، با استفاده از پیچهای سگمنتال میتوان ستون فقرات را در تمام طول انحراف کنترل و صاف کرد.
تترینگ قدامی (Vertebral Body Tethering)
تترینگ قدامی در جراحی انحرافات ستون فقرات یکی از روشهای نوین جراحی برای اصلاح انحراف ستون فقرات در نوجوانانی است که هنوز رشد طبیعی دارند. در این روش، جراح پیچهایی را در سمت محدب انحراف (سمتی که ستون فقرات به آن خم شده) وارد بدنه مهرهها میکند و این پیچها با یک طناب انعطافپذیر به هم متصل میشوند. این طناب مانند یک بند کشی عمل میکند که رشد مهرهها را در سمت محدب محدود میکند، اما سمت دیگر ستون فقرات که انحراف ندارد، همچنان امکان رشد طبیعی دارد. با این کار، به مرور زمان ستون فقرات به شکل صافتری رشد میکند و انحراف اصلاح میشود.
نکته مهم: برخلاف روشهای قدیمی که مهرهها را به هم جوش میدهند و حرکت ستون فقرات را محدود میکنند، تترینگ قدامی حرکت طبیعی ستون فقرات را حفظ میکند.
این جراحی معمولا برای نوجوانانی مناسب است که:
- هنوز رشد قابل توجهی دارند. (معمولا شاخص رشد Risser بین ۰ تا ۲)
- انحراف ستون فقرات آنها بین ۳۰ تا ۶۰ درجه است.
- چرخش مهرهها خیلی شدید نیست.
بیشتر بخوانید: جدیدترین روشهای درمان شکستگی مهره را بشناسید
اصلاح انحرافات ستون فقرات با برداشتن مهره ناقص (Hemivertebrectomy)
در برخی بیماران، انحرافات ستون فقرات به دلیل وجود یک مهره ناقص و غیر طبیعی به نام همیورتبرا (Hemivertebra) ایجاد میشود. این ناهنجاری معمولا مادرزادی است و باعث رشد نامتقارن ستون فقرات خواهد شد. در روش همیورتبرکتومی (Hemivertebrectomy) جراحی انحراف ستون فقرات، جراح تمام یا بخشی از مهره ناقص را با دقت از ستون فقرات خارج خواهد کرد. پس از برداشتن مهره، فضای خالی ایجاد شده بین مهرههای بالا و پایین با استفاده از ایمپلنتها (مثل پیچ و میله) بسته شده و این مهرهها به هم جوش داده میشوند (فیوژن).
مزایا:
- اصلاح کامل دفورمیتی با تهاجم کمتر به ستون فقرات انجام میشود.
- انحراف ستون فقرات ناشی از وجود همیورتبرا (مهره ناقص مادرزادی) مستقیما اصلاح خواهد شد.
- فیوژن کوتاهتری برای حفظ حداکثری حرکت ستون فقرات استفاده میشود.
- جلوگیری از درگیری مهرههای بیشتر در مقایسه با روشهای کلاسیک که نواحی بزرگتری را فیوز میکنند.
جراحی انحرافات ستون فقرات؛ استئوتومی ستون فقرات
در برخی موارد انحراف ستون فقرات (مانند کیفوز یا اسکولیوز شدید)، به ویژه زمانی که دفورمیتی سفت و غیر قابل انعطاف باشد یا بیمار قبلا یکبار تحت جراحی ناموفق اصلاح ستون مهرهها قرار گرفته باشد، جراح ارتوپد نیاز دارد استخوانهای مهره را برای اصلاح بهتر خمیدگی بشکند یا ببرد. به این نوع جراحیها استئوتومی گفته میشود.
انواع استئوتومیهای رایج:
- استئوتومی اسمیت-پیترسن (Smith-Petersen Osteotomy – SPO):
در این روش، بخشهای پشتی مهره (مثل قوس مهره) بریده میشود تا با افزایش انحنای طبیعی کمر (لوردوز)، دفورمیتی ناشی از کیفوز خفیف اصلاح گردد. - استئوتومی پدیکل سابترکشن (Pedicle Subtraction Osteotomy – PSO):
در این تکنیک، یک قطعه مثلثی شکل از بدنه مهره، از طریق پایههای مهره (پدیکلها) برداشته میشود. با خم کردن ستون فقرات به سمت عقب، انحنا بهطور موثری اصلاح میشود. این روش در کیفوزهای شدید یا دفورمیتیهای سخت و مقاوم کاربرد دارد. - برداشتن کامل ستون مهره (Vertebral Column Resection – VCR):
پیچیدهترین نوع استئوتومی است که شامل برداشتن کامل یک مهره به همراه دیسکهای بالا و پایین آن میشود. این روش برای درمان انحرافات بسیار شدید و پیچیده مانند اسکولیوز مادرزادی شدید یا دفورمیتیهای ناشی از نوروفیبروماتوز نوع I بکار میرود.
جراحیهای قدامی (Anterior Approaches)
در جراحیهای قدامی، جراح از جلو یعنی از طریق قفسه سینه یا شکم وارد میشود تا به مهرهها و دیسکهای ستون فقرات دسترسی پیدا کند. این روش به خصوص در مواردی مثل اسکولیوزهای کمدامنه در ناحیه کمر (لومبر) کاربرد دارد و میتواند با جراحی کوتاهتر و کمتر گسترده، انحراف را اصلاح کند. در این جراحی، اول دیسکهایی که باعث انحراف شدهاند برداشته میشوند و سپس مهرهها با استفاده از پیچ و صفحههای فلزی محکم میگردند تا ستون فقرات صاف و پایدار شود. با این حال، چون این روش نیاز به باز کردن قفسه سینه یا شکم دارد، تهاجم جراحی بیشتر است و ممکن است خطراتی مانند آسیب به ریهها یا عروق خونی وجود داشته باشد. به همین دلیل، جراحیهای قدامی کمتر از جراحیهای پشت ستون فقرات (خلفی) استفاده میشوند.
همان طور که مطالعه کردید هر یک از انواع جراحیهای ستون مهرهها برای ناهنجاریهای خاصی کاربرد دارد. برای آگاهی از بهترین روش درمانی با پزشک مشورت کنید.
❓سوالات متداول درباره جراحی انحراف ستون فقرات
اگر انحراف شدید باشد، درد مزمن ایجاد کند یا عملکرد اندامها را مختل کند و درمانهای غیرجراحی موثر نباشند، پزشک جراحی را پیشنهاد خواهد داد.
معمولا بیماران پس از چند روز میتوانند راه بروند، اما بهبودی کامل ممکن است بین ۳ تا ۶ ماه یا حتی بیشتر طول بکشد. فیزیوتراپی نقش مهمی در بازگشت به فعالیتهای روزمره دارد.
در مراحل اولیه یا موارد خفیف، روشهایی مانند فیزیوتراپی، بریس طبی، اصلاح وضعیت بدن و تمرینات ورزشی کمککننده هستند. اما انحرافهای شدید به جراحی نیاز دارند.
کدام جراحی برای ما مناسب است؟
همانطور که مطالعه کردید امروزه روشهای جدیدی برای اصلاح وضعیت ستون فقرات وارد دنیای پزشکی شده است. اما کدام یک از روشهای جراحی انحرافات ستون مهرهها برای ما و مشکلاتمان مناسبتر است؟ این موضوعیست که باید با بررسی شرایط بیمار توسط متخصص جراحی ستون فقرات تشخیص داده شود. بنابراین اگر خود یا اطرافیان شما با مشکلات انحراف ستون فقرات دست و پنجه نرم میکنند بهتر است همین حالا از دکتر بهروز گیوه چیان نوبت رزرو کنید و معاینه شوید. زمان در انحرافات ستون مهرهها نقش مهمی دارد پس هر چه زودتر اقدام کنید، بهتر است.
