ستون فقرات انسان ساختاری پیچیده و پویاست که علاوه بر حمایت از بدن، امکان حرکت و تعادل را فراهم میکند. این ستون دارای انحناهای طبیعی است؛ از جمله لوردوز کمری که رو به جلو است و نقش مهمی در توزیع فشار دارد. وقتی به دلایل مختلف مانند پیری و فرسایش دیسکها، ستون فقرات دچار انحراف جانبی شود، به آن اسکولیوز دژنراتیو میگویند. این بیماری نه تنها باعث انحراف بدن به طرفین میشود، بلکه اغلب با تغییر در لوردوز طبیعی کمری همراه است. تغییر لوردوز یکی از عوامل اصلی درد، خستگی و اختلال در تعادل بیماران است. در این مقاله تمام نکات درباره اسکولیوز را با هم بررسی خواهیم کرد.
اسکولیوز دژنراتیو چیست؟
اسکولیوز دژنراتیو نوعی انحراف ستون فقرات است که معمولا در بزرگسالی و بیشتر بعد از ۴۰ یا ۵۰ سالگی بروز پیدا میکند. دلیل اصلی آن، فرسودگی و تغییرات ناشی از افزایش سن در ستون فقرات است. با بالا رفتن سن، دیسکهای بین مهرهای و مفاصل کوچکی که بین مهرهها قرار دارند به مرور زمان ضعیف و ساییده میشوند. این فرسایش باعث میشود ستون فقرات تعادل طبیعی خود را از دست بدهد و به شکل منحنی دربیاید.
برخلاف اسکولیوز نوجوانان که بیشتر به علت مشکلات مادرزادی یا رشد غیرطبیعی استخوانها ایجاد میشود، اسکولیوز دژنراتیو کاملا به دلیل پیری و تحلیل رفتن ساختارهای ستون فقرات رخ میدهد. به همین دلیل هم به آن “اسکولیوز بزرگسالی” یا “اسکولیوز پیری” گفته میشود.
علائم اسکولیوز دژنراتیو در بالغین:
اسکولیوز دژنراتیو در بالغین، که عمدتا در ناحیه کمری بروز میکند، با مجموعهای از یافتههای بالینی و تصویربرداری مشخص میشود:
انحراف جانبی ستون فقرات (Lumbar Coronal Deformity):
مشخصه اصلی بیماری، انحراف ستون فقرات به صورت جانبی در سطح کمری است که معمولا ناشی از فرسایش نامتقارن دیسکهای بین مهرهای و مفاصل فاست میباشد. این انحراف اغلب به صورت پیشرونده بوده و زاویه کوب (Cobb angle) بیش از ۱۰ درجه معیار تشخیصی آن است.
کاهش یا تغییر در لوردوز کمری (Sagittal Imbalance):
در بسیاری از بیماران، علاوه بر تغییرات در صفحهٔ کرونال، تغییرات ساجیتال نیز رخ میدهد. کاهش لوردوز کمری یا ایجاد کیفوز جبرانی میتواند سبب اختلال در تعادل ساجیتال شده و در نهایت به درد، خستگی و محدودیت عملکرد منجر شود.
درد مزمن و پیشرونده (Chronic Progressive Pain):
شایعترین علامت بالینی، درد مکانیکی کمر ناشی از دژنراسیون دیسک و آرتروز مفاصل فاست است. در صورت تنگی کانال نخاعی یا فضاهای فورامنال، درد میتواند به اندام تحتانی انتشار یابد و با علائم رادیکولوپاتی همراه شود.
علائم عصبی (Neurological Deficits):
فشار بر ریشههای عصبی در اثر کاهش ارتفاع دیسک، استئوفیتها یا تنگی کانال، میتواند به پارستزی، بی حسی، ضعف اندام تحتانی و کلادیکاسیون نوروژنیک منجر گردد.
نامتقارنی بالینی (Clinical Asymmetry):
بیماران ممکن است با عدم تقارن شانهها یا لگن، برجستگی یک طرفه عضلات پارااسپاینال و در برخی موارد کوتاه شدن قد مراجعه کنند.
محدودیت حرکتی و خشکی ستون فقرات (Reduced Mobility):
به دلیل آرتروز مفاصل فاست و تخریب دیسک، انعطاف پذیری ستون فقرات کاهش یافته و حرکات خم شدن و چرخش محدود میگردد.
جراحی انحرافات ستون فقرات برای چه مواردی کاربرد دارد؟
نقش لوردوز در اسکولیوز دژنراتیو
لوردوز کمری یک انحنای طبیعی در صفحه ساجیتال است که نقش کلیدی در حفظ تعادل ستون فقرات و توزیع یکنواخت نیروهای وزن بدن دارد. وجود این قوس سبب میشود نیروهای وارده از تنه به طور متعادل به لگن و اندامهای تحتانی منتقل شوند.
در اسکولیوز دژنراتیو، به علت تخریب دیسکها و آرتروز مفاصل فاست، این لوردوز معمولا کاهش یافته یا شکل غیرطبیعی پیدا میکند (hypolordosis یا حتی کیفوز جبرانی). پیامدهای این تغییر عبارتند از:
- اختلال در تعادل ساجیتال: بیمار تمایل دارد به جلو یا عقب متمایل شود، که باعث ناپایداری قامت میگردد.
- افزایش بار عضلانی: عضلات پارااسپاینال و شکمی برای حفظ راستای بدن بیش از حد طبیعی فعال میشوند و این امر موجب خستگی و درد مزمن میشود.
- افزایش فشار مکانیکی بر مفاصل و دیسکها: این وضعیت روند دژنراسیون را تشدید کرده و موجب پیشرفت بدشکلی میشود.
- عوارض عصبی: در مراحل پیشرفته، تغییر در قوس کمری باعث تنگی کانال نخاعی یا فورامنال شده و بیمار علائمی نظیر درد تیرکشنده، گزگز و بیحسی در اندام تحتانی را تجربه میکند.
بنابراین، حفظ یا بازسازی لوردوز فیزیولوژیک کمری نه تنها در پیشگیری از پیشرفت بدشکلی اهمیت دارد، بلکه یکی از اهداف اصلی درمانهای غیرجراحی (مانند تمرینهای اصلاحی و فیزیوتراپی) و به ویژه جراحیهای اصلاحی در اسکولیوز دژنراتیو محسوب میشود.
علل و عوامل خطر اسکولیوز دژنراتیو
- فرسایش دیسکهای بینمهرهای (Intervertebral Disc Degeneration): با افزایش سن، دیسکها به تدریج آب و خاصیت ارتجاعی خود را از دست میدهند. کاهش ارتفاع دیسکها به ویژه اگر در یک سمت بیشتر رخ دهد، باعث عدم تقارن ستون فقرات و ایجاد قوس جانبی میشود.
- تغییرات دژنراتیو مفاصل فاست (Facet Joint Arthropathy): مفاصل فاست وظیفه حرکت و پایداری مهرهها را برعهده دارند. آرتروز این مفاصل موجب درد، محدودیت حرکتی و در نهایت لغزش و انحراف مهرهها در محور جانبی میشود.
- پوکی استخوان (Osteoporosis): کاهش تراکم استخوانی، مهرهها را مستعد شکستگیهای فشاری و تغییر شکل میکند. این تغییرات میتوانند باعث بدشکلی پیشرونده و تشدید انحراف ستون فقرات شوند. حتی ممکن است باعث شکستگی مهره ناشی از پوکی استخوان شود.
- ضعف عضلات نگه دارنده ستون فقرات: کاهش فعالیت بدنی و ضعف عضلات شکم و عضلات پارااسپاینال، نقش حمایتی و پایدار کننده ستون فقرات را تضعیف کرده و سرعت پیشرفت تغییر شکل را افزایش میدهد.
- چاقی شکمی (Central Obesity): تجمع چربی در ناحیه شکم مرکز ثقل بدن را به جلو منتقل میکند، فشار مضاعفی به ستون فقرات کمری وارد میسازد و موجب تغییر در قوس لوردوز و تشدید ناپایداری میشود.
- سابقه جراحی یا آسیب ستون فقرات: بیمارانی که سابقه جراحی ستون فقرات یا شکستگی مهره کمر دارند، به دلیل تغییر در بیومکانیک و بارگذاری نامتقارن، بیشتر در معرض بروز اسکولیوز دژنراتیو قرار میگیرند.
روشهای تشخیص اسکولیوز دژنراتیو در بالغین
تشخیص دقیق اسکولیوز دژنراتیو نیازمند ترکیب معاینه بالینی و روشهای تصویربرداری پیشرفته است. ارتوپد ستون فقرات معمولا از مراحل زیر استفاده میکند:
معاینه بالینی (Clinical Examination): در این مرحله، وضعیت قامت بیمار، میزان انحراف جانبی ستون فقرات، تقارن شانهها و لگن، دامنه حرکتی و محل درد ارزیابی میشود. همچنین علائم عصبی مانند ضعف عضلانی، کاهش رفلکسها یا اختلال حسی بررسی میگردد.
رادیوگرافی ساده (Plain X-ray): مهمترین ابزار اولیه برای تشخیص است. رادیوگرافی ایستاده در نماهای قدامی-خلفی (AP) و لترال انجام میشود تا زاویه کوب (Cobb angle)، میزان انحراف جانبی و تغییرات لوردوز یا کیفوز مشخص گردد.
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI): در مواردی که شک به تنگی کانال نخاعی یا فشار بر ریشههای عصبی وجود داشته باشد، MRI به کار میرود. این روش وضعیت دیسکهای بین مهرهای، لیگامانها و اعصاب را با دقت بالا نشان میدهد.
سیتی اسکن (CT Scan): در صورت نیاز به ارزیابی دقیقتر ساختارهای استخوانی، استئوفیتها و یا برنامهریزی برای مداخلات جراحی، CT اسکن استفاده میشود. این روش به ویژه برای بررسی جزئیات آناتومیک مهرهها اهمیت دارد.
درمان دیسک کمر چگونه انجام می شود؟
درمانهای غیرجراحی اسکولیوز بالغین
در بیماران با انحراف خفیف یا علائم اولیه، معمولا درمانهای محافظه کارانه توصیه میشود. فیزیوتراپی نقش اصلی را دارد و با تمرینات اصلاحی و تقویت عضلات اطراف ستون فقرات به بهبود وضعیت لوردوز کمک میکند. در کنار آن، مصرف داروهای ضدالتهاب و مسکن برای کنترل درد و کاهش التهاب مفید است. استفاده از بریس یا کمربند طبی در برخی موارد به طور موقت توصیه میشود تا فشار روی مهرهها کاهش یابد. همچنین، اصلاح سبک زندگی از جمله کاهش وزن، انجام فعالیتهای هوازی مانند شنا و یوگا میتواند در بهبود وضعیت ستون فقرات موثر باشد. در بیماران مقاوم به درمانهای اولیه، در شرایط خاص ممکن است تزریق داروهای ضدالتهابی در فضای اپیدورال یا اطراف اعصاب جهت کاهش درد و التهاب مورد استفاده قرار گیرد.
درمانهای جراحی اسکولیوز دژنراتیو
فیوژن ستون فقرات (Spinal Fusion):
در این روش چند مهره با استفاده از پیچ و میله به یکدیگر متصل میشوند تا انحراف جانبی اصلاح شده و ستون فقرات پایدار شود. هدف اصلی تثبیت مهرهها و جلوگیری از پیشرفت بدشکلی است.
استئوتومی (Osteotomy):
بخشی از مهره برداشته میشود تا زاویه ستون فقرات اصلاح و لوردوز طبیعی کمری بازگردانده شود. این تکنیک به ویژه در بیماران با تغییر شکل شدید و کاهش لوردوز کاربرد دارد.
جراحی ترکیبی (Combined Instrumentation):
از ایمپلنتهای فلزی، پیچ و میله به طور همزمان برای اصلاح انحراف جانبی و بازسازی لوردوز استفاده میشود. این روش برای بدشکلیهای پیچیده و چند سطحی مناسب است.
دکمپرشن (Decompression):
در بیمارانی که فشار بر ریشههای عصبی یا نخاع وجود دارد، بخشی از استخوان یا دیسک برداشته میشود تا درد، بیحسی یا ضعف اندام تحتانی کاهش یابد.
هدف کلی جراحی: اصلاح انحراف جانبی، بازگرداندن لوردوز کمری و بهبود تعادل ستون فقرات، کاهش درد و ارتقای کیفیت زندگی بیمار.
چرا مراجعه به ارتوپد ستون فقرات ضروری است؟
تشخیص درست: همه کمردردها ناشی از مشکلات ساده نیستند؛ برخی میتوانند نشانه اسکولیوز دژنراتیو باشند.
جلوگیری از پیشرفت بیماری: درمان زودهنگام مانع بدتر شدن انحراف میشود.
انتخاب بهترین روش درمان: ارتوپد ستون فقرات تشخیص میدهد که بیمار نیازمند فیزیوتراپی یا جراحی است.
انجام جراحیهای پیچیده: اصلاح لوردوز و اسکولیوز نیازمند تجربه بالای جراح است.
پیشگیری و توصیهها برای اسکولیوز دژنراتیو
اگرچه اسکولیوز دژنراتیو بخشی طبیعی از روند پیری ستون فقرات است، رعایت برخی اقدامات میتواند شیوع، شدت و پیشرفت آن را کاهش دهد:
- حفظ وزن مناسب: افزایش وزن، به ویژه چاقی شکمی، فشار مضاعف به مهرهها و دیسکهای کمری وارد میکند و روند دژنراسیون را تسریع میکند.
- تقویت عضلات کمر و شکم: انجام تمرینات منظم هوازی و تقویتی (مانند شنا، پیادهروی، یوگا و تمرینات تقویتی عضلات تنه) موجب حمایت بهتر ستون فقرات و کاهش بار مکانیکی بر مهرهها میشود.
- اصلاح وضعیت نشستن و ایستادن: رعایت ارگونومی صحیح و جلوگیری از خمیدگی یا چرخش غیرطبیعی ستون فقرات در طول روز میتواند فشار روی دیسکها و مفاصل فاست را کاهش دهد.
- ترک سیگار: سیگار کشیدن با کاهش خونرسانی به دیسکها و بافتهای ستون فقرات، فرایند تخریب دیسکها را تسریع میکند.
- مراجعه دورهای به پزشک: بیماران با کمردرد مزمن یا علائم عصبی باید تحت پایش منظم قرار گیرند تا تغییرات ستون فقرات بهموقع شناسایی شده و اقدامات درمانی مناسب انجام شود.
❓سوالات متداول درباره اسکولیوز دژنراتیو
اسکولیوز دژنراتیو نوعی انحراف جانبی ستون فقرات است که عمدتا در بالغین بالای ۴۰ سال رخ میدهد و ناشی از فرسایش دیسکها و مفاصل فاست است، در حالی که اسکولیوز نوجوانان معمولا منشاء رشدی یا مادرزادی دارد.
عوامل مهم شامل فرسایش دیسکها، آرتروز مفاصل فاست، پوکی استخوان، ضعف عضلات کمر و شکم، چاقی شکمی، سابقه جراحی یا آسیب ستون فقرات و کم تحرکی هستند.
اگرچه فرسایش ستون فقرات بخشی طبیعی از پیری است، حفظ وزن مناسب، تقویت عضلات کمر و شکم، اصلاح وضعیت بدن، ترک سیگار و مراجعه دورهای به پزشک میتواند خطر ابتلا یا شدت بیماری را کاهش دهد.
در مراحل اولیه یا علائم خفیف شامل فیزیوتراپی، داروهای ضدالتهاب و مسکن، بریس یا کمربند طبی، ورزش منظم و کاهش وزن است. در موارد خاص، تزریق دارو در ستون فقرات برای کاهش التهاب عصبی استفاده میشود.
اسکولیوز دژنراتیو؛ کجی ستون فقرات
اسکولیوز دژنراتیو در بزرگسالان یک بیماری شایع ناشی از فرسایش ستون فقرات است که اغلب با تغییر در لوردوز کمری همراه میشود. این تغییرات نهتنها باعث کمردرد و اختلال در فعالیتهای روزمره میشود، بلکه در موارد شدید نیازمند جراحیهای پیچیده برای اصلاح انحراف و بازگرداندن لوردوز طبیعی هستند. مراجعه زودهنگام به ارتوپد ستون فقرات کلید اصلی در تشخیص و درمان موثر این بیماری است.
