اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان (Adolescent Idiopathic Scoliosis – AIS) شایعترین نوع انحراف ستون فقرات در دوران رشد است و عمدتا در بازه سنی ۱۰ تا ۱۸ سال بروز میکند. اصطلاح “ایدیوپاتیک” به معنای بدون علت مشخص است، با این حال عوامل ژنتیکی، رشد استخوانی و تعامل پیچیده میان عضلات و مهرهها در بروز این وضعیت نقش دارند. اهمیت شناخت و تشخیص زودهنگام AIS در آن است که بسیاری از موارد در صورت عدم تشخیص در زمان مناسب، پیشرونده بوده و میتوانند در مراحل بعدی باعث ایجاد تغییرات ساختاری، اختلال عملکرد تنفسی و کاهش کیفیت زندگی شوند.
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان چیست؟
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان نوعی انحراف ستون فقرات است که طی آن مهرهها نه تنها به یک سمت منحرف میشوند، بلکه دچار چرخش (Rotation) نیز میگردند. این چرخش مهرهای یک ویژگی اساسی است و وجود انحراف بدون چرخش، اسکولیوز واقعی محسوب نمیشود.
انحنا میتواند به شکل C یا S دیده شود و معمولا در مراحل ابتدایی بدون درد یا علامت است، به همین دلیل بسیاری از نوجوانان تا زمان معاینه پزشکی از وجود آن بیاطلاع هستند. در این اختلال، ستون فقرات به جای رشد مستقیم و عمودی، مسیر انحرافی پیدا میکند و با چرخش مهرهها، قفسه سینه و شانهها نیز تحت تاثیر قرار میگیرند. علت دقیق این بیماری مشخص نیست؛ اما شواهد علمی نقش عوامل ژنتیکی، الگوهای رشد و تعامل عضلانی–اسکلتی را مطرح میکنند که با اسکولیوز دژنراتیو متفاوت است.
درجهبندی شدت انحراف با زاویه Cobb:
- کمتر از ۲۰ درجه: خفیف
- ۲۰ تا ۴۰ درجه: متوسط
- بیشتر از ۴۰ درجه: شدید
ویژگیهای بالینی اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان (AIS)
ویژگیهای این نوع انحراف ستون فقرات به شرح زیر هستند:
۱. بروز در سنین قبل و حین بلوغ
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان عمدتا در بازه سنی ۱۰ تا ۱۸ سال ایجاد میشود و بیشترین سرعت رشد و پیشرفت آن در زمان جهش رشدی یا Growth Spurt اتفاق میافتد. در این دوره، رشد سریع قد و تغییرات هورمونی باعث میشود ستون فقرات مستعد تغییر شکل و افزایش انحراف باشد. به همین دلیل تشخیص و پیگیری منظم در سالهای بلوغ اهمیت ویژهای دارد.
۲. شیوع بیشتر در دختران
این نوع اسکولیوز در دختران ۴ تا ۵ برابر بیشتر از پسران دیده میشود. علاوه بر شیوع بالاتر، احتمال پیشرفت انحراف نیز در دختران به طور قابل توجهی افزایش مییابد. به همین علت دختران در سنین بلوغ باید با دقت بیشتری مورد معاینه و پیگیری قرار گیرند تا از پیشرفت سریع انحراف جلوگیری شود.
۳. احتمال پیشرفت همزمان با جهش رشد
پیشرفت اسکولیوز ارتباط مستقیم با میزان رشد اسکلتی دارد و بیشترین خطر افزایش زاویه انحراف در مراحل اولیه بلوغ دیده میشود. پزشک برای ارزیابی این خطر از شاخصهایی مانند Risser Sign و وضعیت بلوغ در دختران (سن قاعدگی) استفاده میکند. هرچه بیمار در مرحله رشد فعالتر باشد، احتمال افزایش زاویه Cobb طی ماهها یا سالهای بعد بیشتر خواهد بود.
۴. معمولا بدون درد و بدون علامت در مراحل اولیه
در اغلب موارد، اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان بدون درد است و بیمار از وجود آن آگاه نمیشود. اولین نشانهها توسط والدین یا معلمان از طریق مشاهده نامتقارنی شانهها، برجستگی یک کتف یا افتادگی لباس تشخیص داده میشود. همین بیعلامتی باعث تاخیر در تشخیص شده و اهمیت غربالگری دورهای را برجسته میکند.
📄عملهای جراحی مجدد در ستون فقرات؛ چرا سخت و پیچیده هستند⁉️
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان چه عوارضی دارد؟
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، به تدریج پیشرفت میکند و میتواند باعث ایجاد تغییرات ساختاری و اختلالات عملکردی در ستون فقرات، قفسه سینه و وضعیت بدنی شود. هرچه انحراف بیشتر شود، احتمال بروز پیامدهای تنفسی، دردهای مزمن و عوارض ظاهری افزایش مییابد. بسیاری از این مشکلات در صورتی ایجاد میشوند که بیماری در مراحل رشد فعال تشخیص داده نشود.
- انحراف شدید و چرخش مهرهها میتواند موجب کاهش فضای داخل قفسه سینه شود و رشد طبیعی ریهها را تحت تاثیر قرار دهد.
- در انحرافهای بزرگ، عملکرد ریوی دچار کاهش میشود و بیمار ممکن است در فعالیتهای ورزشی یا تحمل فعالیتهای طولانیمدت دچار مشکل تنفسی شود.
- پیشرفت انحراف موجب دیده شدن اختلاف ارتفاع شانهها، برجستگی یک سمت قفسه سینه و عدم تقارن ظاهری بدن میشود.
- هرچند اسکولیوز در نوجوانان بدون درد است، اما عدم درمان میتواند در سنین بالاتر باعث دردهای مزمن عضلانی–اسکلتی شود.
- تغییرات ظاهری بدن بهویژه در دوران نوجوانی ممکن است موجب مشکلات روانی، خجالت از ظاهر و کاهش مشارکت در فعالیتهای اجتماعی شود.
در مجموع، اغلب بیماران با تشخیص زودهنگام و مداخلات غیرجراحی قابل کنترل هستند، مشروط بر اینکه قبل از پیشرفت قابلتوجه بیماری شناسایی و پیگیری شوند.
علائم اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان
اکثر نوجوانان مبتلا به AIS در مراحل اولیه هیچ دردی احساس نمیکنند. بنابراین تشخیص اغلب بر اساس مشاهده علائم ظاهری انجام میشود.
- غیر قرینگی شانهها
- بیرون زدگی یک کتف (معمولا سمت راست)
- کجی لگن یا اختلاف ارتفاع پاها
- برجسته شدن یک سمت قفسه سینه هنگام خم شدن
- افتادگی لباس در یک سمت
- ظاهر ناخوشایند یا نامتقارن قامت
در بسیاری از موارد، این علائم توسط والدین، معلمان ورزش یا پزشک مدرسه گزارش میشود.
درمان اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان موضوعی است که باید جدی بگیرید و سریعا اقدام کنید چرا که سن در روند درمان تاثیر خواهد داشت. برای دریافت نوبت و مشاوره تخصصی با شماره زیر تماس بگیرید❕
☎️۰۹۰۲۴۰۹۴۹۰۰📞
غربالگری اسکولیوز: چگونه این بیماری را زود تشخیص دهیم؟
غربالگری منظم نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان دارد. این ارزیابیها میتوانند در مدرسه، کلینیک یا حتی در خانه انجام شوند.
۱. تست خم شدن به جلو: در این آزمون، فرد از ناحیه کمر به جلو خم میشود و تقارن ستون فقرات از پشت بررسی میگردد. نشانههای مثبت تست شامل: بالا بودن یک سمت تنه و برجستگی یک سمت قفسه سینه یا کمر است.
۲. اندازه گیری با اسکولیومتر: پزشک با دستگاه دستی اسکولیومتر زاویه چرخش تنه را اندازه میگیرد. مقدار بیش از ۷ درجه نیاز به رادیوگرافی دارد.
۳. ارزیابی میزان رشد: پیشرفت اسکولیوز ارتباط مستقیم با مرحله رشد دارد. معیارهای مهم عبارتند از: سن شروع قاعدگی در دختران، علائم بلوغ و درجه بلوغ اسکلتی.
۴. رادیوگرافی کامل ستون فقرات: استاندارد طلایی تشخیص، رادیوگرافی ایستاده از ستون فقرات کامل است. در دوران رشد، معمولا هر ۶ ماه یکبار تصویربرداری تکرار میشود.
درمانهای غیرجراحی در اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان
درمان بسته به شدت انحراف و میزان رشد استخوانی انتخاب میشود. هدف اصلی درمان، جلوگیری از پیشرفت انحراف است.
۱. مشاهده (Observation)
برای موارد خفیف (کمتر از ۲۰ درجه) و در نوجوانانی که هنوز در حال رشدند، معمولا تنها تحت نظر قرار دادن کافی است. پزشک هر ۴ تا ۶ ماه بیمار را معاینه و تصویربرداری تکرار میکند تا در صورت لزوم اقدامات درمانی را انجام دهد.
موارد مناسب مشاهده:
- دخترانی که مدتی از شروع قاعدگی آنها گذشته است.
- افرادی که انحرافهای خفیف بدون شواهد پیشرفت دارند.
۲. استفاده از بریس
برای انحراف بین ۲۰ تا ۴۰ درجه در نوجوانان در حال رشد، بریس بهترین انتخاب است. بریس موجب اصلاح کامل ستون فقرات نمیشود اما پیشرفت انحراف را متوقف میکند. مطالعات نشان دادهاند که استفاده ۱۸ تا ۲۰ ساعت از بریس در شبانهروز میتواند احتمال نیاز به جراحی را تا ۷۰ درصد کاهش دهد.
۳. فیزیوتراپی تخصصی ستون فقرات
ورزشهای عمومی نقشی در درمان اسکولیوز ندارند اما فیزیوتراپی تخصصی با تمرکز بر تنفس اصلاحی، تقویت عضلات و تصحیح وضعیت بدن میتواند: درد را کاهش دهد، کیفیت وضعیت بدنی را بهبود بخشد و در کنار بریس، از پیشرفت بیشتر جلوگیری کند. این روش درمان مستقل برای موارد متوسط نیست، اما مکملی موثر محسوب میشود.
❓سوالات متداول درباره اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان نوعی انحراف جانبی ستون فقرات همراه با چرخش مهرهها است که معمولاً در سنین ۱۰ تا ۱۸ سال بروز میکند. علت دقیق آن مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی و رشد سریع دوران بلوغ در ایجاد و پیشرفت آن نقش دارند.
سادهترین روش، تست خم شدن به جلو است. در این تست، نوجوان به جلو خم میشود و اگر یک سمت کمر یا قفسه سینه برجستهتر باشد، احتمال اسکولیوز وجود دارد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
بهترین زمان، دوران رشد سریع در سنین ۱۰ تا ۱۵ سالگی است. در این دوره احتمال پیشرفت انحراف بیشتر است و بررسیهای منظم اهمیت زیادی دارند.
بله، انحرافهای بیش از ۵۰ درجه حتی پس از بلوغ نیز سالانه حدود ۱ تا ۲ درجه پیشرفت میکنند. بنابراین پیگیری منظم در موارد شدید ضروری است.
جمع بندی
اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانان یک اختلال نسبتاً شایع اما قابلکنترل است. تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری، مهمترین عامل موفقیت در درمان این بیماران است. بیشتر نوجوانان با روشهای غیرجراحی مانند بریس و فیزیوتراپی قابل درمان هستند، و تنها موارد شدید یا پیشرونده نیازمند جراحی خواهند بود. اما مهمترین نکته مراجعه سریع و تحت نظر بودن توسط متخصص ارتوپد است.
